كنيم يك چيزى خودش علّت خودش است ؟ آيا ذهن ما براى فرار از يك محال ، ملزم مىگردد به قبول يك محال ديگر ؟ چرا ؟ اگر بناست ذهن محال را نپذيرد ، هيچ محالى را نمىپذيرد . چرا استثناء قائل شود ؟ !
مطابق تصوير سارتر ، علّت نخستين نيز مانند همهء اشياء نيازمند به علّت است ، ولى اين نياز را خودش براى خودش برمىآورد . امّا مطابق تصوير كانت و هگل و سپنسر ، در ميان اشيايى كه همه از نظر عقل مانند هم هستند ، يكى را الزاماً و براى فرار از امتناع تسلسل بايد استثناء كنيم و بگوييم همهء اشياء نيازمند به علّتاند جز يكى و آن يكى همان علّت نخستين است . امّا اينكه چه فرقى ميان علّت نخستين و ساير اشياء است كه همهء آنها نيازمند به علّتاند و آن يكى مورد استثناء واقع شده است ، جواب اين است كه از نظر عقل هيچ فرقى نيست ؛ تنها براى فرار از تسلسل ممتنع مجبوريم يكى را بىنياز از علّت فرض كنيم .
در اين تصوير فرض نشده كه علّت نخستين نيازمند به علّت است ولى خودش نياز خودش را برآورده است ( چنان كه در تصوير سارتر اينچنين بود ) ، بلكه فرض شده كه علّت نخستين نياز به علّتى كه او را به وجود آورد ، ندارد ؛ يعنى علّت نخستين از اين قاعده مستثنى است . امّا اينكه چرا نياز ندارد ، چرا مستثنى است ، معلوم نيست .
تصوير اوّل بسيار كودكانه است . هيچ فيلسوف و نيمه فيلسوف و حتّى اكثر انسانهاى عامى چنان تصويرى از خدا ندارد . اندكى دربارهء تصوير دوّم بحث مىكنيم و ضمناً تصوير صحيح آن را به دست مىدهيم .
از نظر ما ترديد و شك امثال كانت و هگل و سپنسر دربارهء علّت نخستين به دو مطلب اساسى فلسفى بستگى دارد كه هيچ كدام از آنها در فلسفهء غرب حل نشده بوده است . آن دو مسألهء اساسى يكى مسألهء « اصالت وجود » است و ديگر مسألهء « مناط احتياج به علّت » است .
اكنون جاى بحث و توضيح دربارهء « اصالت ماهيّت » و يا « اصالت وجود » - كه نقطهء مقابل آن است - نيست ؛ امّا همين اندازه توضيح مىدهيم كه بنابر اصالت ماهيّت - آن هم با يك نظر ابتدايى و غير عميق ، يعنى با اين فرض كه خدا نيز مانند ديگر ذوات ، داراى ماهيّتى و وجودى است ( كه البتّه حتّى به نظر طرفداران اصالت ماهيّت نيز سخنى مردود است و آنها نيز ذات خدا را وجود محض مىدانند ) - جاى اين پرسش هست كه چرا هر ذاتى علّت مىخواهد و ذات خدا علّت نمىخواهد ؟ چرا يك ذات ،
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 497
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٩٧