نقش كليسا در گرايشهاى مادّى
كليسا چه از نظر مفاهيم نارسايى كه در الهيّات عرضه داشت و چه از نظر رفتار غير انسانىاش با تودهء مردم ، خصوصاً طبقهء دانشمندان و آزادفكران ، از علل عمدهء گرايش جهان مسيحى - و به طور غير مستقيم جهان غير مسيحى - به مادّيگرى است .
ما اين عامل را در دو بخش بررسى مىكنيم :
1 . نارسايى مفاهيم كليسايى در مورد خدا و ما وراء الطّبيعه .
2 . خشونتهاى كليسا .
امّا بخش اوّل : در قرون وسطى كه مسألهء خدا به دست كشيشها افتاد ، يك سلسله مفاهيم كودكانه و نارسا دربارهء خدا به وجود آمد كه به هيچ وجه با حقيقت وفق نمىداد و طبعاً افراد باهوش و روشنفكر را نه تنها قانع نمىكرد ، بلكه متنفّر مىساخت و بر ضدّ مكتب الهى برمىانگيخت .
تصوير انسانى خدا
كليسا به خدا تصوير انسانى داد و خدا را در قالب بشرى به افراد معرّفى نمود .
افراد تحت تأثير نفوذ مذهبى كليسا از كودكى خدا را با همين قالبهاى انسانى و مادّى