صدور اثر فاعل مختار از فاعل مختار و به صدور اثر فاعل مجبور از فاعل مجبور .
آنچه علم الهى اقتضا دارد و ايجاب مىكند اين است كه فعل فاعل مختار از فاعل مختار و فعل فاعل مجبور از فاعل مجبور صادر شود ، نه اينكه علم الهى ايجاب مىكند كه فاعل مختارى مجبور بشود يا فاعل مجبورى مختار گردد .
انسان در نظام هستى ، چنان كه در گذشته گفته شد ، داراى نوعى اختيار و آزادى است و امكاناتى در فعاليّتهاى خود دارد كه آن امكانات براى موجودات ديگر حتّى براى حيوانها نيست . و چون نظام عينى از نظام علمى ريشه مىگيرد و سرچشمهء عالم كيانى عالم ربّانى است ، پس علم ازلى كه به افعال و اعمال انسان تعلّق گرفته است به معنى اين است كه او از ازل مىداند كه چه كسى به موجب اختيار و آزادى خود طاعت مىكند و چه كسى معصيت . و آنچه آن علم ايجاب مىكند و اقتضا دارد اين است كه آن كه اطاعت مىكند به اراده و اختيار خود اطاعت كند و آن كه معصيت مىكند به اراده و اختيار خود معصيت كند . اين است معنى سخن كسانى كه گفتهاند : « انسان مختار بالاجبار است » ؛ يعنى نمىتواند مختار نباشد . پس علم ازلى دخالتى ندارد در سلب آزادى و اختيار آنكه در نظام علمى و نظام عينى مقرّر است كه مختار و آزاد باشد ؛ دخالتى ندارد در سلب اختيار و آزادى انسان به اينكه او را به معصيت يا اطاعت وادار و مجبور كند .
علىهذا دو مقدّمهاى كه در اشكال به كار برده شده ، هر دو صحيح و غير قابل ترديد است و هم آنچه در ضمن نكته اضافه شد كه علم الهى ، علم فعلى و ايجابى است نه علم انفعالى و تبعى نيز صحيح و غير قابل انكار است . امّا لازمهء اينها همه اين نيست كه انسان مجبور و مسلوب الاختيار باشد و آنگاه كه معصيت مىكند از طرف قوّه و نيرويى مجبور بوده باشد ، بلكه آن موجودى كه در نظام تكوينى آزاد آفريده شده و در نظام علمى نيز آزاد و مختار قرار گرفته ، اگر كارى را به جبر بكند ، « علم خدا جهل بود » . لذا از اشكالكننده كه مىگويد : « مى خوردن من حقّ ز ازل مىدانست » ، بايد توضيح خواست كه آيا آنچه حقّ ز ازل مىدانست ، مى خوردن اختيارى و از روى ميل و اراده و انتخاب شخصى بدون اكراه و اجبار بود ، يا مى خوردن جبرى و تحميلى به وسيلهء يك قوّهاى خارج از وجود انسان ، و يا مى خوردن مطلق بدون توجّه به علل و اسباب ؟ آنچه « حقّ ز ازل مىدانست » نه مى خوردن اجبارى بود و نه مى خوردن مطلق ؛ مى خوردن اختيارى بود ، و چون علم ازلى چنين است پس اگر مى به اختيار
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 435
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٣٥