آنگاه براى اينكه اين علم با واقع مطابقت كند لازم شود دستى در نظام متقن و قطعى علّى و معلولى برده شود ، تغييراتى در اين نظام داده شود ، از طبيعتى خاصيّتى سلب گردد يا از فاعل مختارى اختيار و آزادى گرفته شود ؟ !
لهذا بعيد به نظر مىرسد كه رباعى بالا از خيّام كه لا اقل نيمه فيلسوفى است ، بوده باشد . شايد اين رباعى جزء اشعارى است كه بعد به خيّام نسبت دادهاند ، يا از خيّام است ولى خيّام نخواسته در اين رباعى به زبان جدّ و فلسفه سخن بگويد ؛ خواسته فقط خيالى را به صورتى زيبا در لباس نظم ادا كند . بسيارى از اهل تحقيق آنجا كه شعر مىسرودهاند افكار علمى و فلسفى خود را كنار گذاشته ، تخيّلات لطيف را جامهاى زيبا از شعر پوشانيدهاند ؛ به عبارت ديگر ، به زبان اهل ادب سخن گفتهاند نه به زبان اهل فلسفه ، همچنانكه بسيارى از اشعار منسوب به خيّام از اين قبيل است .
خيّام شهرت جهانى خود را مديون اين گونه تخيّلات و اين طرز از بيان است .
علم ازلى الهى ، از نظام سببى و مسبّبى جهان جدا نيست . علم الهى علم به نظام است . آنچه علم الهى ايجاب و اقتضا كرده و مىكند اين جهان است با همين نظاماتى كه هست . علم الهى به طور مستقيم و بلا واسطه نه به وقوع حادثهاى تعلّق مىگيرد و نه به عدم وقوع آن . علم الهى كه به وقوع حادثهاى تعلّق گرفته است به طور مطلق و غير مربوط به اسباب و علل آن حادثه نيست ، بلكه تعلّق گرفته است به صدور آن حادثه از علّت و فاعل خاصّ خودش . علل و فاعلها متفاوت مىباشند ؛ يكى علّيت و فاعليّتش طبيعى است و يكى شعورى ؛ يكى مجبور است و يكى مختار . آنچه علم ازلى الهى ايجاب مىكند اين است كه اثر فاعل طبيعى از فاعل طبيعى ، اثر فاعل شعورى از فاعل شعورى ، اثر فاعل مجبور از فاعل مجبور و اثر فاعل مختار از فاعل مختار صادر شود . علم الهى ايجاب نمىكند كه اثر فاعل مختار از آن فاعل ، بالاجبار صادر شود .
به عبارت ديگر ، علم ازلى الهى علم به نظام است ؛ يعنى علم به صدور معلولات است از علل خاصّ آنها . در نظام عينى خارجى علّتها و فاعلها متفاوتاند : يكى طبيعى است و يكى شعورى ؛ يكى مختار است و يكى مجبور . در نظام علمى نيز امر از اين قرار است ؛ يعنى هر فاعلى همانطور كه در عالم عينى هست در عالم علمى هست ، بلكه بايد گفت آن طور كه در عالم علمى هست در عالم عينى هست . علم الهى كه به صدور اثرى از فاعلى تعلّق گرفته است به معنى اين است كه تعلّق گرفته به
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 434
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٣٤