است .
اكنون اضافه مىكنيم كه يك تفاوت بين اين دو مكتب هست كه بسيار حسّاس و از نظر آثار تربيتى و اجتماعى فوق العاده قابل توجّه است . به موجب اين تفاوت اعتقاد به قضا و قدر از نظر جهانبينى الهى در ايجاد اميد و نشاط فعاليّت و اعتماد به نتيجه گرفتن از سعى و عمل اثر خارق العاده دارد ، بر خلاف جهانبينى مادّى كه فاقد اين مزيّت است .
اين تفاوت از اصلى كه در فصل گذشته ذكر كرديم ناشى مىشود . مطابق آن اصل ، عوامل مؤثّر در كار جهان كه مجموعاً علل و اسباب جهان را تشكيل مىدهند و مظاهر قضا و قدر به شمار مىروند ، منحصر به امور مادّى نمىباشند ؛ يك سلسله امور معنوى نيز وجود دارند كه جزء عوامل مؤثّر جهاناند و قهرا در تغيير و تبديل سرنوشت مؤثّرند . مطابق اين نظر ، يك سلسله حسابهاى غير مادّى نيز جزء حساب عالم است .
مثلًا حمايت از حقّ و عدالت يك حساب معنوى دارد ماوراى حسابهاى مادّى و محسوس . جهان به حقّ و عدالت برپاست و به حمايت كسانى كه به حمايت حقّ و عدالت برمىخيزند ، برمىخيزد ، و اجر و پاداش آنها را ضايع نمىكند :
إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ
( 1 ) .
اگر به يارى حقيقت برخيزيد ، حقيقت به يارى شما برمىخيزد .
إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ
( 2 ) .
خداوند مدافع اهل ايمان است و خيانتكاران كافر نعمت را دوست نمىدارد .
وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ
( 3 ) .
خداوند يارى مىكند آن كس را كه او را يارى كند . خداوند نيرومند و غالب است .
هامش
( 1 ) . محمّد / 7 .
( 2 ) . حج / 38 .
( 3 ) . حج / 40 .