توهّم محال
اگر مقصود از تغيير و تبديل سرنوشت و غير حتمى بودن آن از جنبهء الهى اين باشد كه علم و ارادهء الهى چيزى را ايجاب كند و آنگاه عاملى مستقل كه آن عامل از قضا و قدر سرچشمه نگرفته است ، در مقابل آن پيدا شود و آن را بر خلاف آنچه مشيّت و اراده و علم حقّ اقتضا كرده ايجاد كند و يا آنكه آن عامل مستقلّ خارجى ، علم و مشيّت حقّ را عوض كند ، البتّه چنين چيزى محال است ؛ و همچنين از جنبهء علّيت عمومى ، اگر مقصود اين باشد كه علّيت عمومى چيزى را ايجاب كند و عاملى در مقابل علّيت عمومى پيدا شود و آن را بىاثر كند ، البتّه محال است ، زيرا تمام عوامل هستى از علم و ارادهء حقّ سرچشمه مىگيرد و هر عاملى كه در جهان خودنمايى مىكند ، تجلّى علم و ارادهء حقّ و مظهر خواست خداوند و آلت اجراى قضا و قدر اوست ، و نيز هر عاملى را كه در نظر بگيريم ، محكوم قانون علّيت و مظهرى از مظاهر آن است ، عاملى كه خود تجلّى ارادهء حقّ و مظهر خواست او و آلت اجراى قضا و قدر او نباشد يا از حوزهء قانون علّيت خارج بوده باشد و در مقابل آن عرض اندام كند ، تصوّر ندارد .
پس تغيير و تبديل سرنوشت به معنى قيام عاملى در نقطهء مقابل قضا و قدر يا در جهت مخالف قانون علّيت ، محال و ممتنع است .
حقيقت ممكن
و امّا تغيير سرنوشت به معنى اينكه عاملى كه خود نيز از مظاهر قضا و قدر الهى و حلقهاى از حلقات علّيت است سبب تغيير و تبديل سرنوشتى بشود ، و به عبارت ديگر ، تغيير سرنوشت به موجب سرنوشت و تبديل قضا و قدر به حكم قضا و قدر ، هر چند شگفت و مشكل به نظر مىرسد امّا حقيقت است .
شگفتتر آنجاست كه قضا و قدر را از جنبهء الهى در نظر بگيريم ، زيرا تغيير قضا و قدر از اين جنبه ، مفهوم تغيير در عالم علوى و الواح و كتب ملكوتى و علم الهى به خود مىگيرد . مگر ممكن است در علم خداوند تغيير و تبديل پيدا شود ؟ ! ! اين شگفتى آنگاه به سر حدّ نهايى خود مىرسد كه حوادث سفلى و مخصوصا اراده و افعال و