اين طور نبودند ؟ آيا آنها به قضا و قدر و سرنوشت قبلى اعتقاد نداشتند و اين مسأله جزء تعليمات اوّليهء اسلام نبود و بعد در عالم اسلام وارد شد - همچنانكه بعضى از مورّخين اروپايى گفتهاند - و يا اينكه نوع اعتقاد آنها به قضا و قدر طورى بوده كه با اعتقاد به اختيار و آزادى و مسئوليّت منافات نداشته است ؟ يعنى آنها در عين اينكه به سرنوشت اعتقاد داشتهاند ، معتقد بودهاند كه سرنوشت به نحوى تحت اختيار و ارادهء انسان است و انسان قادر است آن را تغيير دهد . اگر چنين طرز تفكّرى داشتهاند ، آن طرز تفكّر بر اساس چه اصول و مبانيى بوده است ؟
قطع نظر از اينكه مسلمانان صدر اوّل چگونه استنباط كرده بودند ، بايد ببينيم منطق قرآن در اين مسأله چيست و از پيشوايان دين در اين زمينه چه رسيده است و بالاخره منطقاً ما بايد چه طرز تفكّرى را در اين مسأله انتخاب كنيم ؟
آيات قرآن
در برخى از آيات قرآن صريحاً حكومت و دخالت سرنوشت ، و اينكه هيچ حادثهاى در جهان رخ نمىدهد مگر به مشيّت الهى و آن حادثه قبلا در كتابى مضبوط بوده است ، تأييد شده است از قبيل :
ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ
( 1 ) .
هيچ مصيبتى در زمين يا در نفوس شما به شما نمىرسد مگر آنكه قبل از آنكه آن را ظاهر كنيم ، در كتابى ثبت شده و اين بر خدا آسان است .
وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
( 2 ) .
هامش
( 1 ) . حديد / 22 .
( 2 ) . انعام / 59 . بسيار ديده مىشود كه به غلط جملهء « و لا رطب و لا يابس الّا فى كتاب مبين » را بر قرآن مجيد تطبيق مىكنند ، در صورتى كه به طور قطع و مسلّم مقصود قرآن نيست و شايد يك نفر از مفسّرين قابل اعتماد نيز آن طور تفسير نكرده باشد .