اين مطلب جاى ترديد نيست كه مسلمين دوران عظمت و افتخار اعجابآورى را پشت سر گذاشتهاند ، نه از آن جهت كه در برههاى از زمان حكمران جهان بودهاند و به قول مرحوم اديب الممالك فراهانى « از پادشهان باج و از دريا امواج گرفتهاند » - زيرا جهان حكمرانان و فاتحان بسيارى به خود ديده است كه چند صباحى به زور خود را بر ديگران تحميل كردهاند و طولى نكشيده كه مانند كف روى آب محو و نابود شدهاند - بلكه از آن جهت كه نهضت و تحوّلى در پهنهء گيتى به وجود آوردند و تمدّنى عظيم و با شكوه بنا كردند كه چندين قرن ادامه يافت و مشعلدار بشر بود ؛ اكنون نيز يكى از حلقات درخشان تمدّن بشر به شمار مىرود و تاريخ تمدّن به داشتن آن به خود مىبالد . مسلمين چندين قرن در علوم و صنايع و فلسفه و هنر و اخلاق و نظامات عالى اجتماعى بر همهء جهانيان تفوّق داشتند و ديگران از خرمن فيض آنها توشه مىگرفتند .
تمدّن عظيم و حيرتانگيز جديد اروپايى كه چشمها را خيره و عقلها را حيران كرده است و امروز بر سراسر جهان سيطره دارد ، به اقرار و اعتراف محقّقين بىغرض غربى ، بيش از هر چيز ديگر از تمدّن با شكوه اسلامى مايه گرفته است .
گوستاولوبون مىگويد :
« بعضيها [ از اروپاييان ] عار دارند كه اقرار كنند كه يك قوم كافر و ملحدى [ يعنى مسلمانان ] سبب شده اروپاى مسيحى از حال توحّش و جهالت خارج گردد ، و لذا آن را مكتوم نگاه مىدارند ، ولى اين نظر به درجهاى بىاساس و تأسّفآور است كه به آسانى مىتوان آن را ردّ نمود . . . نفوذ اخلاقى همين اعراب زاييدهء اسلام ، آن اقوام وحشى اروپا را كه سلطنت روم را زير و زبر نمودند ، داخل در طريق آدميّت نمود و نيز نفوذ عقلانى آنان دروازهء علوم و فنون و فلسفه را كه از آن بكلّى بىخبر بودند به روى آنها باز كرد و تا ششصد سال استاد ما اروپاييان بودند » . ( 1 )
ويل دورانت در تاريخ تمدّن مىگويد :
هامش
( 1 ) . تمدّن اسلام و عرب [ چاپ چهارم ] ، ص 751 .