خير هبا و هدر است كرماد اشتدّت به الرّيح فى يوم عاصف ( 1 ) .
7 . مسلمانان و ساير اهل توحيد واقعى اگر مرتكب فسق و فجور شوند و به برنامهء عملى الهى خيانت كنند مستحقّ عذابهاى طولانى در برزخ و قيامت خواهند بود و احياناً به واسطهء بعضى از گناهان ، مانند قتل مؤمن بىگناه عمداً ، براى ابد در عذاب باقى خواهند ماند .
8 . اعمال خير افرادى كه به خدا و قيامت ايمان ندارند و احياناً براى خدا شريك قائلند موجب تخفيف و احيانا رفع عذاب آنها خواهد بود .
9 . سعادت و شقاوت تابع شرايط واقعى و تكوينى است نه شرايط قراردادى .
10 . آيات و رواياتى كه دلالت مىكند خداوند عمل صالح و خير را قبول مىفرمايد تنها ناظر به حسن فعلى اعمال نيست ؛ از نظر اسلام ، عمل ، آنگاه خير و صالح محسوب مىگردد كه از دو جهت حسن داشته باشد : جهت فعلى و جهت فاعلى .
11 . آيات و رواياتى كه دلالت مىكند اعمال منكران نبوّت يا امامت مقبول نيست ، ناظر به آن است كه آن انكارها از روى عناد و لجاج و تعصب باشد ؛ اما انكارهايى كه صرفاً عدم اعتراف است و منشأ عدم اعتراف هم قصور است نه تقصير ، مورد نظر آيات و روايات نيست . اين گونه منكران از نظر قرآن كريم ، مستضعف و
مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ
به شمار مىروند .
12 . به نظر حكماء اسلام از قبيل بو على و صدر المتألّهين ، اكثريّت مردمى كه به حقيقت اعتراف ندارند قاصرند نه مقصّر ؛ چنين اشخاصى اگر خداشناس نباشند معذّب نخواهند بود - هر چند به بهشت هم نخواهند رفت - و اگر خداشناس باشند و به معاد اعتقاد داشته باشند و عملى خالص قربة الى اللّه انجام دهند پاداش نيك عمل خويش را خواهند گرفت . تنها كسانى به شقاوت كشيده مىشوند كه مقصّر باشند نه قاصر .
اللّهم اختم لنا بالخير و السّعادة ، و توفّنا مسلمين ، و الحقنا بالصّالحين ، بمحمّد و آله الطّاهرين .
هامش
( 1 ) . ابراهيم / 18