علىهذا دليل عقلى به اصطلاح « روشنفكرمآبان » - مبنى بر اينكه « خداوند با همهء مخلوقاتش نسبت متساوى و يكسان دارد ، و از طرف ديگر حسن و قبح اعمال ، ذاتى اعمال است ؛ پس عمل خير از همهء مردم يكسان است و لازمهء اين دو « يكسانى » اين است كه پاداش اخروى مؤمن و غير مؤمن يكسان باشد . . » . - مخدوش است . در اين استدلال ، عملها و نسبت يكسان خداوند با مخلوقات در نظر گرفته شده است اما « عامل » و شخصيت او و هدف و انگيزه و سير روحى و معنوى را كه جبراً و قهراً موجب نايكسانى عملها مىشود و فاصلهاى در حد فاصلهء مرده و زنده ميان آنها به وجود مىآورد فراموش كردهاند ؛ مىگويند : براى خدا چه فرق مىكند كه آنكه عمل خير انجام مىدهد او را بشناسد يا نشناسد ؟ با او آشنا باشد يا آشنا نباشد ؟ عمل را براى رضاى او انجام داده باشد يا براى مقصودى ديگر ؟ قصدش تقرّب به خدا باشد يا نباشد ؟
پاسخ اين است : براى خدا فرق نمىكند ولى براى خود آن شخص فرق مىكند ، او اگر خدا را نشناسد و با او آشنا نباشد يك نوع سلوك روحى مىكند و اگر آشنا باشد نوعى ديگر . اگر آشنا نباشد عمل يك بعدى انجام مىدهد ، عملش تنها حسن فعلى و حسن تاريخى مىيابد ، ولى اگر آشنا باشد عمل دو بعدى انجام مىدهد و عملش حسن فاعلى و حسن ملكوتى نيز پيدا مىكند و دو بعدى مىگردد ؛ اگر آشنا باشد خودش و عملش به سوى خدا بالا مىرود و اگر آشنا نباشد بالا نمىرود . به عبارت ديگر : براى خدا فرق نمىكند اما براى عمل فرق مىكند ؛ در يك صورت ، عمل ، عملى مىشود زنده و صعودكننده به بالا ، و در صورت ديگر عملى مىشود مرده و هبوطكننده به پايين .
مىگويند خداى عادل و حكيم هرگز به جرم اينكه بندهاى با او رابطهء دوستى ندارد خط بطلان بر روى اعمال نيكش نمىكشد .
ما هم معتقديم كه خداوند خط بطلان نمىكشد ؛ اما بايد ببينيم آيا اگر كسى خداشناس نباشد عمل خير واقعى كه هم حسن اثر داشته باشد و هم حسن ارتباط ، هم از نظر نظام اجتماعى خوب باشد و هم از نظر روحى عامل ، از او سر مىزند يا سر نمىزند ؟ همهء اشتباهها از آنجا پيدا شده است كه ما مفيد بودن اجتماعى يك عمل را براى اينكه آن عمل ، « خير » و « صالح » محسوب گردد كافى فرض كردهايم . مسلّماً اگر به فرض ( البته فرض محال ) كسى خدا را نشناسد و با عمل خود به سوى خدا بالا رود خدا او را بازنمىگرداند ؛ اما حقيقت اين است كه كسى كه خدا را نمىشناسد حجابى را پاره نمىكند ، طورى از اطوار نفس را طى نمىنمايد و به سوى ملكوت خدا
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 298
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٩٨