عمل صالح منهاى ايمان
اكنون روشن گرديد كه اولًا بحث ما جنبهء كلى و عمومى دارد ، و دربارهء اشخاص نمىخواهيم قضاوت كنيم .
ثانياً بحث در اين نيست كه آيا دين حق يكى است يا متعدد است ؟ بلكه پذيرفتهايم كه دين حق يكى است و هر كس موظف است آن را بپذيرد .
ثالثاً بحث در اين است كه اگر كسى بدون اينكه دين حق را بپذيرد عمل نيكى انجام دهد كه دين حق آن را نيك مىداند آيا براى او در مقابل عمل نيكى كه انجام داده است اجر و پاداشى هست يا نه ؟
مثلا دين حق احسان به خلق را توصيه و تأكيد كرده است . خدمات فرهنگى از قبيل تأسيس مدارس و آموزشگاهها و تأليف و تعليم و تدريس ؛ خدمات بهداشتى از قبيل طبابت ، پرستارى ، تأسيس مؤسسات بهداشتى و غيره ؛ خدمات اجتماعى از قبيل اصلاح ذات البين ، كمك به مستمندان و از كار افتادگان ، حمايت حقوق زيردستان ، درگيرى با متجاوزان و زورگويان و تقويت صفوف محرومان ، و بالاخره اقامهء عدل كه غايت و هدف بعثت پيامبران است ، فراهم كردن موجبات تسلّى خاطر دلشكستگان و مصيبتزدگان ، و امثال اينها از اين قبيل است ؛ هر دينى و هر پيغمبرى به اينها توصيه كرده است . به علاوه عقل و وجدان هر كسى به حسن و خوبى چنين اعمالى حاكم است .
اكنون مىگوييم اگر شخص غير مسلمانى اينچنين خدماتى انجام داد ، آيا براى او پاداشى هست يا نه ؟ دين حق مىگويد امين باشيد و دروغ نگوييد ؛ آيا اگر غير مسلمانى اعمالش منطبق بر همين دستور باشد ، پاداشى دريافت خواهد كرد يا نه ؟ به عبارت ديگر آيا خيانت كردن و امين بودن ، در مورد غير مسلمان مساوى است يا نه ؟
آيا زنا و نماز در مورد او برابر است ( سواء صلّى ام زنى ) يا نه ؟ اين است مسألهاى كه مورد بحث ماست .
دو طرز تفكر
معمولا كسانى كه داعيهء روشنفكرى دارند با قاطعيت مىگويند هيچ فرقى ميان مسلمان و غير مسلمان ، بلكه ميان موحّد و غير موحّد نيست ؛ هر كس عمل نيكى انجام