همنشينى انگشتگر ( ذغال فروش ) غبار سياهى عارض مىگردد . در آنجا مبادله وجود ندارد ، نه مبادلهء طبيعى و نه مبادلهء قراردادى ، مبادله و دادوستدها اختصاص به اين جهان دارد .
البته منظور از اينكه زندگى جهان ديگر ، اجتماعى نيست اين نيست كه در آنجا هر كسى منفرد و تنهاست و كسى غير از خود را نمىبيند و با غير خود سر و كار ندارد ؛ منظور اين است كه همبستگيها و تأثير و تأثّرها و تعاون و تضادها و بده و بستانهاى روحى و اخلاقى و معنوى كه در اين جهان هست و در نتيجه جامعه ، يعنى تركيب حقيقى از افراد تحقق مىيابد و سرنوشتها به هم گره مىخورد ، در آن جهان وجود ندارد ، و الّا در هر يك از بهشت و جهنّم ، اجتماع و گرد هم زيستن هست ، با اين تفاوت كه در اجتماع نيكوكاران انس و الفت و صفا و صميميّت برقرار است و به تعبير قرآن كريم برادروار بر صندليهايى روبروى هم مىنشينند ( 1 ) اما در اجتماع بدكاران تنفّر و بيزارى از يكديگر و ناسزاگويى حكمفرماست ( 2 ) .
ارتباط دو جهان
از مطالب گذشته ، تفاوتهايى كه بين نظام اين جهان و نظام آن جهان است بدست آمد ، اكنون ببينيم ارتباط اين دو جهان در چيست ؟
شك نيست كه بين دنيا و آخرت ، ارتباط نيز برقرار است ، ارتباطى بسيار شديد .
ارتباط دنيا و آخرت در اين حدّ است كه مانند دو بخش از يك عمر ، و دو فصل از يك سالاند ؛ در يك فصل بايد كاشت و در فصل ديگر بايد درو كرد ؛ بلكه اساساً يكى كشت است و ديگرى محصول ، يكى هسته است و ديگرى ميوهء آن . بهشت و جهنّم آخرت در اينجا پديد مىآيند .
در حديث است :
انّ الجنّة قيعان ، و انّ غراسها سبحان اللّه ، و الحمد للّه ، و لا إله الّا اللّه ، و اللّه اكبر ، و لا حول و لا قوّة الّا باللّه ( 3 ) .
هامش
( 1 )إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ .حجر / 47
( 2 ) .كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها .اعراف / 38 ،إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ .. / ص / 64
( 3 ) . تفسير الميزان ، ج 13 ، ص 23 .