برعكس ، بحثى كه اكنون مطرح است دربارهء ايراد و اشكالى است كه از نظر عدل الهى بر كيفيّت مجازاتها و كيفرهاى اخروى وارد مىگردد . گفته مىشود مجازاتهاى اخروى به شكلى كه نقل مىشود مخالف عدل الهى است ! زيرا در مجازاتهاى اخروى تناسب ميان جرم و جريمه وجود ندارد و مجازاتها به نحو غير عادلانهاى اجرا مىشود .
در اين اشكال ، مسألهء جزاء كه دليلى بر عدل الهى گرفته مىشود ، به عنوان اشكالى بر عدالت ، و نقضى بر حكمت معرّفى شده است . اصلى كه پايه و مبناى ايراد است اين است كه در وضع قوانين جزائى بايد بين جرم و جريمه تناسب رعايت شود ؛ مثلا اگر كسى بر سر رهگذرى كه از خيابان مىگذرد زباله بريزد ، عدالت ايجاب مىكند كه براى او كيفرى در نظر گرفته شود . شكى نيست كه كيفر اينچنين جرمى نمىتواند خيلى سنگين از قبيل اعدام يا حبس ابد بوده باشد . بنابر اصل تناسب ميان جرم و مجازات ، براى چنين جرمى حدّ اكثر يك هفته زندان كافى است و اگر اين مجرم را به خاطر اين جرم كوچك محاكمهء صحرائى و تيرباران كنند بر خلاف عدالت خواهد بود . كيفر دادن بر جرمها لازمهء عدل است ولى اگر تناسب بين جرم و كيفر رعايت نگردد خود كيفر دادن نوعى بىعدالتى خواهد بود .
گناهانى از قبيل غيبت ، دروغ ، زنا ، قتل نفس ، جرمند و كيفر مىطلبند ولى آيا كيفرهايى كه در آخرت براى آنها تعيين شده است بيرون از اندازه نيست ؟ قرآن كيفر قتل نفس را جاويدان ماندن در جهنّم معيّن فرموده است . دربارهء غيبت روايت شده است كه خورش سگهاى جهنم است ؛ ( 1 ) و به همين طريق براى ساير گناهان ، عقوبتها و مجازاتهاى سخت و غير قابل تحملى ذكر شده است ؛ عقوبتهايى كه از لحاظ كيفيت ، فوق العاده شديد است و از لحاظ مدت ، بسيار طولانى . ايراد اين است كه اين بىتناسبى چگونه با عدل الهى سازگار است ؟
براى پاسخ اين ايراد لازم است بحثى دربارهء انواع مجازاتها انجام دهيم و نوع كيفرهاى اخروى را بشناسيم . اين ، مستلزم آن است كه قبلا بحثى دربارهء نظام جهان آخرت - مطابق آنچه از نصوص معتبر اسلامى استفاده مىشود و براهين عقلى ، ما را راهنمايى مىنمايد - دربارهء تفاوت نظام آن جهان و نظام اين جهان به عمل آوريم .
هامش
( 1 ) . بحار ، چاپ كمپانى ج 15 جزء چهارم ص 188 . ايّاكم و الغيبة فانّها ادام كلاب النّار .