خدا براى تربيت و پرورش جان انسانها دو برنامهء تشريعى و تكوينى دارد و در هر برنامه ، شدائد و سختيها را گنجانيده است . در برنامهء تشريعى ، عبادات را فرض كرده و در برنامهء تكوينى ، مصائب را در سر راه بشر قرار داده است . روزه ، حج ، جهاد ، انفاق ، نماز ، شدائدى است كه با تكليف ايجاد گرديده و صبر و استقامت در انجام آنها موجب تكميل نفوس و پرورش استعدادهاى عالى انسانى است . ( 1 ) گرسنگى ، ترس ، تلفات مالى و جانى ، شدائدى است كه در تكوين پديد آورده شده است و بطور قهرى انسان را در بر مىگيرد .
بلا براى اولياء
از اين رو است كه وقتى خدا نسبت به بندهاى از بندگانش لطف مخصوصى دارد او را گرفتار سختيها مىكند . جملهء معروف « البلاء للولاء » مبيّن همين اصل است .
در حديثى از امام باقر ( ع ) آمده است كه :
انّ اللّه عزّ و جلّ ليتعاهد المؤمن بالبلاء كما يتعاهد الرّجل اهله بالهديّة من الغيبة . ( 2 )
« خدا از بندهء مؤمنش تفقّد مىكند و براى او بلاها را اهداء مىنمايد همانطورى كه مرد در سفر براى خانوادهء خودش هديهاى مىفرستد . »
در حديث ديگر از حضرت امام صادق ( ع ) آمده است :
انّ اللّه اذا احبّ عبدا غتّه بالبلاء غتّا . ( 3 )
« خدا زمانى كه بندهاى را دوست بدارد او را در درياى شدائد غوطهور مىسازد » .
يعنى همچون مربّى شنا كه شاگرد تازه كار خود را وارد آب مىكند تا تلاش كند و دست و پا بزند و در نتيجه ورزيده شود و شناگرى را ياد بگيرد ؛ خدا هم بندگانى را كه
هامش
( 1 ) . اين مطلب با نفى حرج و دشوارى در دين كه جزء مطالب مسلّم و قطعى است منافات ندارد ؛ زيرا مقصود از نفى حرج اين نيست كه در دين ، تمرين و تكليف وجود ندارد ؛ بلكه مقصود اين است كه در دين ، دستورهايى كه مانع پيشرفت انسان باشد و مزاحم فعاليت صحيح باشد وجود ندارد . قوانين دينى طورى وضع شده است كه نه دست و پاگير است و نه تنبلپرور .
( 2 ) . بحار الانوار ، ج 15 ، جزء اول ص 56 ، چاپ كمپانى ، نقل از كافى
( 3 ) . بحار الانوار ، ج 15 ، جزء اول ص 55 ، چاپ كمپانى ، نقل از كافى