خوشبختى صفحات بىروح آن را تشكيل مىدهد ؛ زيرا اين دورهها ادوار توافق بودهاند و چنين رضايت و خرسندى گرانبار ، سزاوار يك مرد نيست . تاريخ در ادوارى درست شده است كه تناقضات عالم واقع به وسيلهء پيشرفت و تكامل حل شده است . » ( 1 )
قرآن كريم براى بيان تلازم سختيها و آسايشها مىفرمايد :
فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً ، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً
( 2 ) .
« پس حتما با سختى ، آسانيى است ، حتما با سختى آسانيى است » .
قرآن نمىفرمايد كه بعد از سختى ، آسانيى است ؛ تعبير قرآن اين است كه با سختى ، آسانيى است ، يعنى آسانى در شكم سختى و همراه آن است ؛ و به قول مولوى : « ضد اندر ضد پنهان مندرج » .
زندگى در مردن و در محنت است * آب حيوان در درون ظلمت است
اينجا نكتهء لطيفى هست كه فهم آن به نقل تمام آيات اين سوره بستگى دارد :
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ . وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ . الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ . وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ . فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً . إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً . فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ . وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ
( 3 ) .
روى سخن با شخص پيغمبر اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) است . اين سوره ، خاصّ آن حضرت است :
« به نام خداى رحمان رحيم » .
« آيا به تو ، سعهء صدر نداديم ؟ بارى كه پشت تو را خم كرده بود از دوشت برگرفتيم ، آوازهات را بلند ساختيم ؛ پس :
حتماً با سختى آسانيى همراه است ، حتماً با سختى آسانيى قرين است . پس زمانى كه آسوده شدى به كوشش پرداز و بسوى پروردگار خويشتن متوجه شو . »
هامش
( 1 ) . « تاريخ فلسفه » ويل دورانت ، ترجمهء دكتر عبّاس زرياب خوئى ، ص 249 - 250
( 2 ) . انشراح / 5 و 6
( 3 ) . سورهء انشراح .