افرادى از كشورشان در گرسنگى و بيمارى و جهل و بىخبرى بسربرند ؛ آنچه مهم است سربلندى و افتخار كشورشان است . خرج اين برنامهها به قدرى سنگين و كمرشكن است كه پشت مردم اين كشورها را خم كرده است و با وجود اينكه آن دولتها بيش از پنجاه درصد ثروت دنيا را با لطائف الحيل مىربايند باز دچار كسر بودجه هستند .
مسأله اين است كه اگر بودجهء كلان ، در يك برنامهء اقتصادى يا بهداشتى يا فرهنگى كه به نفع عموم طرح شده است مصرف گردد ممكن است رفاه و آسايش و آزادى زيادى براى افراد ملت بوجود آورد ، ولى اگر اين بودجه ، صرف همين برنامهها گردد - در حالى كه همهء افراد را له مىكند - موجب افتخار و سيادت آن اجتماع مىگردد .
طرفداران اصالت اجتماع مىگويند : در درجهء اول بايد قدرت و افتخارات اجتماع را مورد اهميت قرار داد ؛ و طرفداران اصالت فرد مىگويند : در درجهء اول بايد منافع و آسايشها و آزاديهاى افراد مورد توجه قرار گيرد .
غرض از طرح اين موضوع ، توجه دادن به اين نكته است كه حساب جزء غير از حساب كلّ است . ممكن است چيزى كه براى جزء زيانمند و زشت است براى كل سودمند و زيبا باشد .
تفاوت ظرفيّتها
در مورد جامعههاى بشرى ، چنان كه گفتيم گاهى بين جزء و كل تزاحم پديد مىآيد ، يعنى گاهى لازم مىآيد كه به خاطر رعايت صلاح اجتماع ، فردى از حقوق خودش محروم گردد . ولى در مورد نظامات طبيعى جهان چنين نيست . در اينجا به هيچ جزئى به خاطر اينكه مجموعهء جهان زيبا گردد ستم نشده است .
از آنچه در بخش دوم تحت عنوان « راز تفاوتها » بيان كرديم روشن شد كه اختلافها و تفاوتهايى كه مجموعهء جهان را به صورت يك تابلوى كامل و زيبا درآورده است اختلافهاى ذاتى است ؛ پستها و موقعيّتهايى كه در آفرينش براى موجودات ، معيّن شده است مانند پستهاى اجتماعى نيست كه قابل تبديل و تغيير باشد .
اين پستها نظير خواصّ اشكال هندسى ، ذاتى موجودات است . وقتى مىگوييم خاصيت مثلّث اين است كه مجموع زاويههايش برابر با دو قائمه است و خاصيت مربّع اين است كه مجموع زوايايش برابر با چهار قائمه است معنايش اين نيست كه