در هر حال بهتر اين است كه نخست ، وضع موجود را بررسى كنيم و آن را نيكتر بشناسيم ، آنگاه به دنبال « طرحى بهتر » فكر خود را خسته كنيم . شايد هم در يك بررسى جدّى همين وضع كنونى را بپسنديم . براى مطالعهء جهان حاضر لازم است پديدههاى بلا و مصيبت را از دو نظر مورد بحث قرار دهيم :
1 . شرور در نظام كلّ جهان چه موقعيّتى دارند ؟
2 . ارزش شرور از نظر خود آنها چيست ؟
در قسمت اول ، بحث اين است كه آيا در نظام كلّ جهان ، شرور ، قابل حذفاند ؟
و به عبارت ديگر آيا جهان ، منهاى شرور ممكن است ؟ يا آنكه بر خلاف آنچه كه در نظر بدوى تصور مىشود ، حذف آنها از جهان ، يعنى جهان منهاى شرور ، غير ممكن است و نبودن مصائب مساوى است با نابودى جهان ؛ و به عبارت ديگر ، شرور جهان از خيرات آن ، تفكيكناپذيرند .
در قسمت دوم ، بحث اين است كه آيا مصائب فقط زيانمندند ؟ و به اصطلاح داراى ارزش منفى هستند ؟ يا فوائد و آثار مثبت هم دارند و بلكه آثار منفى آنها در جنب آثار مفيد و مثبتشان صفر است .
اصل تفكيك
از آنچه در بحث « تبعيض » و در بحث « شر ، امرى نسبى است » گفته شد تا حدّ زيادى روشن گشت كه شرور ، غير قابل تفكيك از خيراتاند ، زيرا شرورى كه از نوع فقدانات و اعدامند ، به عبارت ديگر خلأهايى از قبيل جهل و عجز و فقر كه در نظام آفرينش وجود دارد ، تا آنجا كه به نظام تكوين ارتباط دارد ، از قبيل عدم قابليّت ظرفيّتها و نقصان امكانات است ؛ يعنى در نظام تكوين براى هر موجودى هر درجه از نقص هست ، به علّت نقصان قابليّت قابل است نه به علّت امساك فيض تا ظلم يا تبعيض تلقّى شود . آنچه از اين امور به عدم قابليّت ظرفها و نقصان امكانات مربوط نيست همانهاست كه در حوزهء اختيار و مسئوليّت و ارادهء بشر است و بشر به حكم اينكه موجودى مختار و آزاد و مسئول ساختن خويش و جامعهء خويش است بايد آنها را بسازد و خلأها را پر كند و اين است يكى از جهات خليفة اللّهى انسان . اينكه انسان اينچنين آفريده شده و چنين مسئوليّتى دارد جزئى از طرح نظام احسن است ، و اما شرورى كه وجودى هستند و در وجود فى نفسه خود خيرند و در وجود لغيره شر ،