قانون چيست ؟
از آنچه تاكنون گفته شد دانستيم كه پديدههاى جهان ، محكوم يك سلسله قوانين ثابت و سنّتهاى لا يتغيّر الهى مىباشند ، و به تعبير ديگر ، خدا در جهان ، شيوههاى معيّنى دارد كه گردش كارها را هرگز بيرون از آن شيوهها انجام نمىدهد .
اكنون بنگريم قانون چيست ؟ و سنّت به چه معنى است ؟ آيا سنّت و قانون الهى از نوع قوانين موضوعه است و از قبيل تعهّدات و قراردادهاى اجتماعى و التزامات ذهنى است ؟ يا آنكه مخلوق خاصى است كه خدا او را آفريده است ؟ يا هيچيك از اين دو تعبير دربارهء سنّت و قانون الهى صحيح نيست ؟ و در هر صورت آيا ممكن است خدا سنّت خود را نيافريند يا قرار ندهد ؟ چرا تغيير قانون و سنّت خدا غير ممكن است ؟
در پاسخ مىگوييم : سنّت و قانون ، چيزى نيست كه آفرينش خاص و خلقت جداگانهاى به آن تعلّق بگيرد . قانون ، يك مفهوم كلّى و انتزاع ذهنى است و در خارج به شكل كلّيّت و قانون بودن وجود ندارد . آنچه در خارج وجود دارد همان نظام علّت و معلول و درجات و مراتب وجود است كه در ذهن ما تجريد مىيابد و انتزاع مىشود و به صورت « قانون » منعكس مىگردد . هستى درجاتى دارد و هر درجهء آن موقعيّت ثابت و مشخّصى دارد . تصور ندارد كه علتى موقعيت خاص خود را به ديگرى بسپارد و يا معلولى از جاى خود نقل مكان كند ؛ و همين حقيقت است كه اين گونه تعبير مىشود :
جهان قانون دارد .
پس قانون آفرينش ، يك قرارداد و اعتبار نيست ، زيرا از چگونگى هستى اشياء انتزاع شده است ، و به همين دليل ، تبديل و تغيير براى آن نيز محال است .
استثناها
آيا قوانين آفرينش ، استثناءپذير است ؟ آيا معجزهها و كارهاى خارقالعاده ، نقض سنّت خدا است ؟
پاسخ در هر دو مورد ، منفى است . نه قوانين آفرينش استثناءپذير است و نه كارهاى خارق العاده استثناء در قوانين آفرينش است .
اگر تغييراتى در سنّتهاى جهان مشاهده مىشود آن تغييرها معلول تغيير شرايط است و بديهى است كه هر سنتى در شرايط خاص جارى است و با تغيير شرايط ،