ظرفيّت پنج ليتر و هر دو را در دريا فرو بريم ، بازهم اختلاف هست ، اما منشأ اختلاف ، تفاوتى است كه خود آن دو ظرف از نظر گنجايش و استعداد دارند ، نه دريا و نيروى فشار آب .
مثال ديگر : اگر يك معلّم به دانشآموزانى كه همه در يك درجه هستند و كار آنها يكسان است نمرههاى مختلفى بدهد ، اين تبعيض است ؛ ولى اگر معلّم ، همه را به يك ديده بنگرد و همه را يك جور تعليم دهد و يك جور امتحان كند و سؤالات امتحانى كه طرح مىكند براى همه يكسان باشد ، آنگاه برخى از شاگردان او به خاطر كودنى و كم هوشى ، يا به خاطر ساعى نبودن ، از عهدهء امتحان به خوبى يا اصلًا برنيايند و برخى ديگر از شاگردان به علّت استعداد قوى و كار خوب ، سؤالات امتحانى را كاملًا جواب بدهند ، و معلّم به هر كدام آنها بر طبق جوابهاى امتحانى نمره بدهد كه قهراً مختلف خواهد بود ، در اينجا تفاوت رخ داده نه تبعيض . عدالت اين نيست كه معلم ، همهء نمرهها را جمع كند و بعد بين همهء دانشآموزان بطور مساوى قسمت كند ؛ عدالت اين است كه به هر كدام آنچه را كه استحقاق دارد بدهد . در اين گونه موارد ، فرق گذاشتن ، عين عدالت و مساوات است ، و فرق نگذاشتن ، عين تبعيض و ظلم .
در اينجا قهراً اين مطلب به ذهن مىآيد كه : خدا را با يك آموزگار نتوان قياس كرد . خدا آفرينندهء موجودات است و هر تفاوتى كه هست از او به وجود آمده است ؛ ولى يك آموزگار خالق شاگردان نيست ؛ اگر يكى باهوش است و ديگرى كودن ، به آموزگار مربوط نيست ؛ اگر يكى استعداد دارد و كوشش كرده است و ديگرى استعداد ندارد يا كوشا نبوده ، ربطى به معلّم ندارد . در مورد خدا و هستى بايد اعتراف كرد كه همهء تفاوتها و اختلافها هم به دست خدا است . خدا در دو مرحله كار كرده ، در يك مرحله موجودات را متفاوت آفريده و در مرحلهء ديگر به حساب تفاوتهايشان با آنها رفتار كرده و به هر يك آنچه را استحقاق داشته داده است . اشكال ، متوجه مرحلهء اول است كه چرا از آغاز ، همه را يكسان نيافريده است ؟ بايد ديد راز تفاوتها چيست ؟
راز تفاوتها
راز تفاوتها يك كلمه است :
« تفاوت موجودات ، ذاتى آنها مىباشد و لازمهء نظام علت و معلول است » .
جملهء سنگينى است ، ولى چارهاى نيست ، بايد توضيح داده شود . در اينجا