شجاع امشب كه وصل دوست دارى جان سپردن به * علاج محنت هجران فردا مردنست امشب
تفسير آيه كل انسان بامامهم
كشاف در تفسير
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ
« 1 » مىگويد : يكى از تازگىهاى تفسير اين است كه امام جمع ام است و مراد آن است كه مردم در قيامت به نام مادرانشان خوانده مىشوند . حكمت آن رعايت حال عيسى و شرافت حسنين عليهما السلام است و نيز تا اينكه فرزندان فحشا رسوا نشوند . من نمىدانم كدام يك از اين دو حرف بدعت است ، اينكه امام جمع ام است و يا اين حكمتى كه بيان شدهاست .
تفسير يخرون للاذقان
زمخشرى در كشاف در تفسير
يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ
« 2 » مىگويد : اگر گفته شود : معناى خرور للذقن چيست ؟ گويم : مراد به رو افتادن است . علت اينكه چانه ذكر شدهاست اين است كه نخستين عضوى كه در حال افتادن به رو به زمين مىخورد ، چانه است . به حرف زمخشرى اعتراض شد كه نخستين عضو پيشانى يا بينى است و در كتاب كشف به اين شبهه پاسخ دادهاست كه : اگر ابتداى به رو افتادن منظور باشد ، نخستين عضو چانه است . علاوه اينكه در آيه مبالغهى در خضوع به كار رفته است و آن خاك مال شدن ريش است و چانه كنايه از اين مبالغه است . مضافاً اينكه نخستين عضو بيهوش كه به رو به زمين خوردهاست چانه است .
نويسنده فرائد مىگويد : چون چانه دورترين عضو صورت است كه در حال سجده به زمين مىرسد ، كسىكه چانهاش به زمين خورده حتماً پيشانى وى به زمين خوردهاست و لذا اهميت خوردن چانه به زمين از پيشانى بيشتر است . پس از آيه استفاده مىشود كه آنان چنانند كه در سجده حتى چانه را بر زمين مىگذارند .
بيضاوى گويد : آنان صورتهايشان را بهخاطر تعظيم امر الهى و يا شكر رسيدن وعدهاش ، بر زمين مىاندازند . و اينكه چانه ذكر شدهاست به اين جهت است كه نخستين عضو سجده كنندهاست كه به زمين مىرسد ، لام هم لام اختصاص است .
هامش
( 1 ) - اسراء ، 71 .
( 2 ) - همان ، 107 .