كه يا كشته شوند يا بردار آويخته گردند يا دست و پايشان در خلاف جهت يكديگر بريده شود يا از آن سرزمين تبعيد گردند . ] اين ، رسوايى آنان در دنياست » ، و مىفرمايد :
« وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ ؛
« 1 » [ بگو : آيا براى ما جز يكى از دو نيكى را انتظار مىبريد ؟ ] در حالى كه ما انتظار مىكشيم كه خدا از جانب خود يا به دست ما عذابى به شما برساند . » و خداى متعال در كتاب خود از هلاك ساختن گروههايى كه به او كفر ورزيدهاند ، خبر داده است .
بنابراين ، عذاب قبر امرى ممكن است و خداى متعال بر هر امر ممكن قادر است . از طرفى ، خداوند به وقوع عذاب در قبر خبر داده است ، آنجا كه مىفرمايد :
« كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ؛
« 2 » چگونه خدا را منكريد ؟ با آنكه مردگانى بوديد و شما را زنده كرد ؛ باز شما را مىميراند و باز زنده مىكند ؛ آنگاه به سوى او بازگردانده مىشويد . » در اين آيه فرمود كه بازگشت [ و مبعوث شدن در قيامت ] پس از دوبار زنده ساختن صورت مىپذيرد و اين بازگشت ، توسط زنده ساختن سومى صورت مىپذيرد « 3 » .
و نيز مىفرمايد :
« قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا ؛
« 4 » مىگويند :
پروردگارا دوبار ما را ميراندى و دوبار ما را زنده گردانيدى پس به گناهانمان اعتراف كرديم . » در اين آيه ، دو موت ذكر شده است ، كه يكى در دنيا و ديگرى در قبر است ، و دو احيا ذكر شده است كه يكى در دنيا و ديگرى در قبر مىباشد ، و سومى را ذكر نكرد ، چون معلوم است و سخنى كه آيه از كافران گزارش مىكند در همان [ ظرف حيات سوم ] واقع شده است و كسى كه زنده نيست سخن نمىگويد . برخى گفتهاند : آنان از دو احيا كه
هامش
( 1 ) - توبه / 52 .
( 2 ) - بقره / 28 .
( 3 ) - ظاهرا اين آيه بر حيات برزخى دلالت ندارد ، زيرا در اين آيه يك موت ، يك اماته و يك احيا بيان شده است و مراد از موت ، هنگامى است كه انسان به صورت نطفه است و هنوز در او روح دميده نشده است و اماته هنگامى است كه از دنيا منتقل مىشود و مىميرد و احياى نخست همان هنگام دميده شدن روح در انسان و احياى دوم مربوط به روز قيامت مىباشد .
( 4 ) - غافر / 11 .