و يدلّ على بطلان الإحباط أنّه يستلزم الظلم ، لأن من أساء و أطاع و كانت إساءته أكثر يكون بمنزلة من لم يحسن و إن كان إحسانه أكثر يكون بمنزلة من لم يسئ و إن تساويا يكون مساويا لمن لم يصدر عنه أحدهما ، و ليس كذلك عند العقلاء ، و لقوله تعالى :
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
و الإيفاء بوعده و وعيده واجب .
- 7 - احباط و تكفير
متن : احباط باطل است ، زيرا مستلزم ستم است و به دليل گفتهء خداوند : « پس هر كس هموزن ذرّهاى نيكى كند آن را خواهد ديد . »
شرح : مردم در اينجا اختلاف كردهاند : گروهى از معتزله به احباط و تكفير قائلاند .
معناى احباط و تكفير آن است كه پاداش [ كارهاى نيك ] پيشين مكلّف ، بواسطهء گناه بعدى ، ساقط مىگردد و گناهان پيشين ، بواسطهء طاعت بعدى ، پوشيده [ و بخشيده ] مىشود . اما محققان آن را نفى كردهاند . قائلين به احباط و تكفير خود اختلاف كردهاند :
ابو على گفته است : عمل بعدى ، عمل قبلى را ساقط مىكند و خود باقى مىماند . [ بنابراين ، نتيجه بر اساس عمل متأخر تعيين مىشود و عمل متقدم هيچ تأثيرى ندارد ] .
ابو هاشم گفته است : عملى كه كمتر است بواسطهء عملى كه بيشتر است منتفى مىگردد ، [ پس اگر طاعات از معاصى بيشتر باشد ، معاصى ساقط و بىاثر مىگردد و اگر معاصى از طاعات بيشتر باشد ، طاعت بىاثر مىگردد و هيچ پاداشى براى شخص نخواهد بود . ] يا از عملى كه بيشتر است به اندازهء مساوى با عمل كمتر ساقط مىشود و بقيهء آن ، باقى و شخص ، در ازاى آن استحقاق مىيابد . [ پس اگر اعمال خوب او صد درجه و اعمال بد او هفتاد درجه باشد ، در نهايت ، سى درجه عمل خوب براى شخص