القول بالموافاة .
و قال آخرون : إنّهما يستحقان في الدار الآخرة .
و قال آخرون : إنّهما يستحقان حال الاخترام .
و قال آخرون : إنّهما يستحقّان في الحال به شرط الموافاة فإن كان في علم اللّه تعالى أنّه يوافي الطاعة سليمة إلى حال الموت أو الآخرة استحق بها الثواب في الحال و كذا المعصية ، و إن كان في علمه تعالى أنّه يحبط الطاعة أو يتوب من المعصية قبل الموافاة لم يستحق الثواب و لا العقاب بهما .
متن : و آن [ - استحقاق پاداش ] مشروط به موافات « 1 » است ، به دليل گفتهء خداوند :
« اگر شرك بورزى عمل تو تباه خواهد شد » ، و « كسانى از شما كه از دين خود برگردند [ و در حال كفر بميرند ، آنان اعمالشان در دنيا تباه مىگردد . ] »
شرح : معتزله بر چهار قول اختلاف كردهاند :
1 - برخى گفتهاند : مكلّف در همان زمان صدور طاعت و معصيت ، مستحق پاداش و كيفر مىشود و قول به موافات را باطل دانستهاند .
2 - مكلّف ، آن دو را در آخرت مستحق مىشود .
3 - مكلّف ، آن دو را در هنگام مرگ مستحق مىگردد .
4 - مكلّف ، آن دو را در همان زمان [ انجام طاعت يا ارتكاب قبيح ] مستحق مىگردد به شرط موافات . پس اگر در علم خداوند گذشته باشد كه او تا هنگام مرگ يا آخرت « 2 »
هامش
( 1 ) - موافات يعنى آنكه شخص تا هنگام مرگ بر حال پيشين خود باقى بماند ، اگر مؤمن است تا آخر مؤمن بماند و اگر كافر است تا آخر كافر بماند .
( 2 ) - عبارت « يا آخرت » ظاهرا صحيح نيست ، زيرا در مورد طاعت ، موافات با مرگ دانسته مىشود . و اما در مورد گناه ، عبارت صحيح است ، زيرا ممكن است استحقاق عقاب در برزخ يا قيامت با عفو خداوند بر طرف گردد . بنابراين ، در مورد گناه مىتوان گفت : « تا هنگام مرگ يا آخرت » .