فدايى مازندرانى
ميرزا محمود فدايى از سخنسرايان و مرثيه پردازان پر توان در روزگار قاجاريه است ، كه تاكنون ناشناخته مانده است . محمود فدايى در حدود سالهاى 1200 ه . ق . در روستاى تلاوك از بخش دودانگهى شهرستان سارى در استان مازندران متولد شد .
تحصيلات اوّليه را در زادگاه خود فرا گرفت سپس براى آموختن علوم دينى به شهر سارى و سپس قم رفت .
ميرزا محمود به سبب زادگاهش به تلاوكى باز خوانده مىشد و تخلّصش « فدايى » است كه از زبان شاه شهيدان در عالم رؤيا ستانده و در سراسر ديوانش به كار برده است .
فدايى با خاندان قاجار هم روزگار بود و در دوره حكومت فتحعلى شاه ، محمّد شاه و ناصر الدّين شاه زندگى مىكرده است . تنها اثر فدايى همين « مقتل » است كه در برگيرندهى چهار نظام يا بخش است و به همين سبب برخى آن را « چهار نظام » مىخوانند . او خود در پايان ديوان مىنويسد :
اين مقتل منظوم چو گرديد تمام * بر « چار نظام » نظم او يافت نظام
افكند خلل به چار اركان وجود * بىنظم شد آن چار از اين چار نظام « 1 »
نظام نخست هفتاد و دو بند كه 1740 بيت دارد . نظام دوم ، چهل و سه بند كه شامل 1301 بيت است . نظام سوم ، سى و دو بند كه شامل 523 بيت مىباشد و سرانجام نظام چهارم كه بخش پايانى مقتل هم هست در برگيرندهى بيست و هفت بند و شامل 520 بيت است . بنابراين مجموع بيتهاى چهار نظام 4029 بيت مىباشد .
سرودههاى فدايى ، بسيار سوزناك مىباشد و در روزهاى محرّم و سوگوارى سرور شهيدان در مساجد و تكيههاى مازندران خوانده مىشود . سرودههاى او همواره استوار و ساده و دلنشين است و همين سبب شده كه بر شور و سوزناكى سوگ سرودهها افزوده گردد . تاريخ دقيق در گذشت فدايى روشن نيست . محمد طاهرى ( شهاب ) در مجلهى ارمغان مىنويسد : در حاشيهى يكى از صفحات كتاب چهار نظام ، به خط شخص ديگرى تاريخ فوت فدايى را به سال 1282 ه ق . نوشتهاند . « 2 »
- * -
نعت حسين ( ع ) :
رخشنده گوهر صدف مصطفى ، حسين * تابنده اختر فلك مرتضى ، حسين
قربانى مناى تمناى وصل دوست * ذبح عظيم كعبهى كوى وفا حسين
لنگر ز دست دادهى طوفانى ستم * كشتى به خون نشستهى موج فنا حسين
سلطان كشور الم و شاه ملك غم * سالار كاروان ديار بلا حسين
دلبند مصطفى و جگر گوشهى على * روح و روان حضرت خير النساء حسين
آن جنگجوى يك تنه با سى هزار تن * در كارزار معركهى كربلا حسين
صد پاره تن چو غنچه ، صد پاره بر چو گل * از تيغ و تير و نيزهى اهل جفا حسين
هامش
( 1 ) - ديوان فدايى ؛ ص 208 .
( 2 ) - مجله ارمغان ، دورهى سىام ، ش 4 و 5 ، ص 204 تا 208 . مقدمهى ديوان فدايى ؛ ص پانزده تا سى و سه با تلخيص .