شيخ حرّ عاملى
شيخ محمّد بن حسن بن على حرّ عاملى مشغرى ، از علماى برجسته و محدثين گرانمايه و شعراى تواناى شيعه است كه نسبتش با سى و چهار پشت به جناب حرّ بن يزيد رياحى از شهداى كربلا منتهى مىشود . وى به سال 1033 ه ق در قريهى مشغرى از توابع جبل عامل ، در خانوادهاى كه غالبا دانشور و اديب بودند چشم به جهان گشود و از اوان جوانى در همان ديار به تحصيل علوم دينى و ادبى پرداخت و از محضر پدرش حسن و عمويش شيخ محمّد بن على و جدّ مادريش شيخ عبد السّلام و عدهاى از دانشمندان استفادهها كرد . و در فقه و حديث و رجال و ساير علوم و فنون رايج آن عصر مقام والايى يافت و در صف علماى بزرگ فراگرفت و آوازهى كمالات علمى او منتشر گشت . وى تا چهل سالگى در همان سامان به سر برد ، سپس رهسپار عراق شد و پس از زيارت قبور ائمه اطهار و ملاقات با علماى آن ديار ، به ايران آمد و به مشهد مقدّس شرفياب شد و همانجا اقامت كرد و به تدريس و تأليف پرداخت و هم منصب شيخ الاسلامى و قضاوت به او سپرده شد .
حرّ عاملى در فقه مسلك اخباريان را داشته اما علماى اصول نيز بلندى مقام فقاهت او را تأييد كردهاند . خود نيز روش معتدل داشته و در نوشتهاش نسبت به علماى اصولى و اخبارى بهطور يكسان تجليل كرده است . او همچنين اديبى توانا و شاعرى زبردست و خوشقريحه بوده ، ديوانى از شعر دارد كه مشتمل بر فنون مختلف از مدايح و مراثى و غزليات و موعظه و معمّا و . . . مىباشد . متأسفانه ديوان او هنوز به چاپ نرسيده است . مرحوم امينى او را از شعراى غدير شمرده ، و اشعار پرمايهى او را در اين زمينه آورده است .
حرّ عاملى دانشورى پركار و خوشذوق بود ، و آثار مهمّى به جهان علم تقديم نموده كه ساليان متمادى مورد توجه و بهرهگيرى عموم فقها و محدثين واقع گرديده است . آثار علمى شيخ حرّ به 55 كتاب و رساله بالغ مىشود . اهم آثار او عبارت است از :
« اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات » در اين كتاب بيش از 20000 حديث با حدود 70000 سند ، راجعبه اثبات نبوّت پيامبر اكرم ( ص ) و امامت ائمه اطهار ( ع ) بر دو عنوان نص و معجزه فراهم آورده است . « الاثنى عشرية فى الردّ على الصوفيه » در اين كتاب طى دوازده بخش با دلايل عقلى و نقلى به ردّ عقايد و اعمال متصوّفه پرداخته است . « امل الآمل » در دو بخش ، در شرححال و بيان آثار علماى جبل عامل و علماى غير جبل عامل - « الايقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة » در اثبات رجعت از طريق روايات . « الجواهر السنية فى الاحاديث القدسية » ، مجموعهاى نفيس از احاديث قدسى - « الفصول المهمة فى اصول الائمة » در بيان مبانى اصول اعتقادى و اصول فقه . « وسايل الشيعه » كه مشهورترين و مهمترين آثار اوست و تأليف آن مدت هجده سال به طول انجاميده است و از جوامع بزرگ حديث بهشمار مىآيد .
سرانجام اين مرد بزرگ در 21 ماه رمضان سال 1104 هجرى در هفتاد سالگى وفات يافت . برادرش شيخ احمد الحسن بر او نماز گزارد و در ايوان شمالى صحن پشت ايوان مدرسهى ميرزا جعفر در مشهد مقدس به خاك سپرده شد . « 1 »
* * *
هامش
( 1 ) - امل الآمل ؛ ج 1 ، ص 141 . الغدير ؛ ج 11 ، ص 332 . شهداء الفضيلة ؛ ص 210 .