ابن الوردى الشافعى
ابو حفص ، زين الدّين عمر بن مظفّر بن عمر بكرى حلّى معرّى شافعى ، فقيه ، شاعر ، اديب و مورّخ صوفى كه به سال 691 ( ه . ق . ) در معرّة النعمان به دنيا آمد و نسبش به ابو بكر خليفهى اول مىرسد . « 1 »
دوران جوانى را در تنگدستى و پريشانى گذراند . اما از تحصيل علم بازنماند . وى در سال 715 هجرى در دمشق در حضور « ابن تيميه » مباحثاتى در فقه و تفسير و نحو داشته كه موجب شگفتى شده است و ابن تيميه تأثير عميق بر افكار وى باقى گذاشت . گرايشهاى صوفيانهى برخى استادان او از جمله « شرف الدّين بارزى » و « عبس سر جاوى » يكى از زمينههاى پيدا شدن انديشه تصوّف در وى بوده است .
ابن وردى از آغاز جوانى نبوغ و استعداد خود را در مسايل فقهى و ادبى به ثبوت رسانيد و به مقام قضاوت شام برگزيده شد و سپس در شهرهاى حلب و دمشق به كار قضا پرداخت . مدتى نيز نيابت « ابن نقيب » قاضى حلب را برعهده داشت . « 2 »
تأليفات گوناگون و مجالس درس و شهرت وى باعث شد تا به عنوان فقيهى بلندپايه معروف شود . در اشعار او تمايز دو گانهى دنياگرايى و دنياگريزى كه بين دو مرحله از شعر او به چشم مىخورد ، نمودار است و دو مرحله از سير تحوّل فكرى او در دوران جوانى را نشان مىدهد . شعر او مورد ستايش « سبكى » ، « ابن شاكر » ، « ابن فضل عمرى » و « صفدى » قرار گرفته است . هر چند منتقدان معاصر ، شعر ابن وردى را متوسط و مشحون از صنايع بديعى و بهويژه ايهام و جناس و بر روى هم متكلّف و مصنوع مىدانند . نثر وى نيز مسجّع و پر تكلّف است .
آثار ابن وردى : بيشتر شهرت وى مربوط به كتاب تاريخ او موسوم به « تتمة المختصر فى اخبار البشر » يا « تاريخ ابن الوردى » كه خلاصه و ذيلى بر كتاب « المختصر فى اخبار البشر » ابو الفدا است . ابن وردى اين كتاب را به يك سوم تقليل داد و در مقابل نكاتى از نظم و نثر خود و نيز برخى اخبار و روايات تاريخى به آن افزود . در ميان اضافات او ، اخبار برخى زاهدان و متصوّفان و ذكر اقوال و كرامات ايشان درخور اعتناست . « الفيه فى تعبير المقامات » يا « الالفيه الوردية فى تعبير الرؤيا » ، « البهجة الوردية » كه كتابى است منظوم و داراى 5063 بيت مىباشد . « التحفة الوردية فى مشكلات الاعراب » ارجوزهاى 153 بيتى در نحو .
« ديوان » كه علاوه بر اشعار ، رسايل ، مقامات و خطبههاى او را نيز دربر دارد . « شرح الفيه ابن مالك » و بسيارى آثار ديگر « 3 » .
ابن وردى در معرة النعمان مدرسهاى ساخت و ماههاى پايانى عمر خود را در آن اقامت گزيد و سرانجام گرفتار بيمارى طاعون شد و در 27 ذيحجه سال 759 ه ق درگذشت و صفدى در قطعهاى وى را رثا گفت . « 4 »
ابن وردى باوجود گردن نهادن به مذهب شافعى ، دوستى صحابه و ولايت را به هم آميخته و در اشعارش بدان اشاره مىكند .
* * *
هامش
( 1 ) - تاريخ ابن الوردى ؛ ج 1 ، ص 391 .
( 2 ) - همان ؛ ج 2 ، ص 91 .
( 3 ) - المفصّل فى التاريخ الادب العربى ؛ ج 2 ، ص 192 .
( 4 ) - مسالك الابصار ؛ ج 14 ، ص 206 .