دوره سوم :
قرن هفتم تا پايان قرن نهم هجرى افول حرارت حماسه و شور قيام در شعر حسينى - كه از قرن گذشته آغاز شده بود - در اين قرون به وضوح خود را عيان مىسازد .
انحطاط ادب و جمود آن نيز - كه در ادب اين دوره فراگير است - در شعر حسينى هم تأثير گذارده است . الفاظ كمبار و خالى از محتوا ، معانى سطحى و تكرارى و تغيير جهت اغراض شعرى از هدف اصلى خويش ، موجب فقدان جاذبه و تأثيرگذارى اين آثار گرديده است .
به جاى هجو و تهاجم ، لعن و نفرين در اين اشعار را مىتوان يافت و مدح خالصانه و از سر عشق جاى خود را به مداحى به اميد ثواب سپرد . شاعر با دعوت به صبر در عزاى حسين رثاى خود را با چشمداشت اجر به حسين ( ع ) تقديم مىكند .
عمدهترين موضوعات مطرح در شعر اين دوره عبارتند از :
رثا و نوحهسرايى :
شاعرانى چون ابو الحسن خليعى از اشك و درد درون در مصيبت حسين ( ع ) مىگويند « 1 » و ابن العرندس نيز از عمق فاجعه مىگويد ! فاجعهاى كه آسمان را به گريه واداشته و زمين را گلگون نموده است . « 2 »
تحوّل در هجو بنى اميّه و بنى عبّاس :
مدح و رثاى امام حسين ( ع ) و بيان واقعه كربلا تداعىگر اعمال وحشيانه خصم در اين درگيرى و مبارزه است و شاعر نمىتواند از كنار مسبب يا مسببان حادثه بىتفاوت و چشم بسته عبور كند . به دنبال تغييراتى كه در دورهى پيشين در چگونگى انتقام از قاتلان حسين ( ع ) بهوجود آمد ، در اين عصر شاهد تحول آرام و سير آهسته هجو به سوى لعن و عقوبت خواهى اخروى براى عاملان حادثه هستيم . فاصله اين قرون با عصر بنى اميه و بنى عباس كه وجودشان انگيزههاى مهمى براى خونخواهى و مبارزهطلبى بود از عوامل اين تغيير مشى به حساب مىآيند . علاء الدين شفهينى ، دوام خوارى و بقاء در آتش جهنم را براى بنى اميه مىطلبد « 3 » و ابن عرندس اشك و نفرين خويش را به پاى حسين ( ع ) و بر سر بنى اميه فرو مىريزد . « 4 »
عموميت شعر حسينى :
در اين دوران مرزبندى تشيع و تسنّن ، آداب و سنتها و تقيّدات هر مذهب به شكل كامل تبيين گرديده است ، ليكن همدردى در مصيبت حسين ( ع ) و حبّ اهل بيت اختصاص به شيعيان ندارد و شاعران سنّى نيز به اين ميدان رومىكنند . با
هامش
( 1 ) - ادب الطف ؛ ج 4 ، ص 212 .
( 2 ) - اعيان الشيعه ؛ ج 7 ، ص 375 .
( 3 ) - ادب الطف ؛ ج 4 ، ص 145 .
( 4 ) - اعيان الشيعه ؛ ج 7 ، ص 375 .