عذاب الهى گرفتار شوند » .
وبعد از اين حق تعالى در تعيير وتوبيخ منافقان آيات بسيار فرستاده است كه قبل از اين بعضي از آنها مذكور شد .
پس فرمود
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
« 1 » « از مؤمنان مردان هستند كه راست كردهاند آنچه را عهد بستهاند با خدا بر آن - از ثبات بر قتال وموافقت رضاى خدا در هر حال - پس بعضي از ايشان وفا كردند به نذر وعهد خود تا شهيد شدند وبعضي از ايشان انتظار مىكشند وتغيير ندادند عهد خود را تغيير دادنى » « 2 » .
وبه سندهاى معتبر از حضرت امام محمد باقر وحضرت امام جعفر صادق عليه السّلام منقول است كه : اين آية در شأن حمزه وجعفر وأمير المؤمنين عليه السّلام نازل شد ، وآن كه قضاى نحب أو شد يعنى اجلش رسيد وشهيد شد حمزه وجعفر است ، وآن كه انتظار مىكشد أمير المؤمنين عليه السّلام است « 3 » .
پس علي بن إبراهيم گفته است خدا اين آية را چنين فرستاد : « وردّ اللّه الذين كفروا بغيظهم لم ينالوا خيرا وكفى اللّه المؤمنين القتال بعلي بن أبي طالب وكان اللّه قويا عزيزا » يعنى : ورد كرد وبرگردانيد خدا از مدينه آنان را كه كافر شدند به خشم ايشان ، نيافتند غنيمتى ونصرتي ، وكفايت كرد خدا مؤمنان را از جنگ كردن به سبب كشتن علي بن أبي طالب عمرو وديگران را « 4 » .
بدان كه از أحاديث ظاهر شد كه حفر خندق در ماه مبارك رمضان بود « 5 » ، ومشهور آن
هامش
( 1 ) . سورهء احزاب : 23 .
( 2 ) . تفسير قمى 2 / 187 - 189 ، ودر آن بجاى « حيان بن قيس بن عرقه » ، « ابن فرقد كناني » ذكر شده است .
وصدر روايت در مجمع البيان 4 / 344 كه در آن حيان بن قيس بن عرفه ودر سيرهء ابن هشام 3 / 227 كه در آن حبان بن قيس بن عرقه ذكر شده است .
( 3 ) . رجوع شود به تفسير قمى 2 / 88 وتفسير برهان 3 / 301 .
( 4 ) . تفسير قمى 2 / 188 و 189 .
( 5 ) . رجوع شود به تفسير قمى 1 / 66 وكافى 4 / 98 - 99 .