اين نكته هم ناگفته نماند كه صوفيه در مقام جواب بما ، نوعا مقام ادبى و شعرى و مسلك عرفانى بعضى از مشايخ و سران خود را برخ ما ميكشند ، مثلا ، احياء - العلوم غزالى ، مثنوى مولوى ، ديوان سنائى و عطار و حافظ و سعدى و غيره را به ميدان مىآورند ، در صورتى كه اولا ما با ادبيات و اشعار خوب نه تنها مخالف نيستيم ، بلكه آن را ركنى از علوم ميدانيم دليل بر اين ، كتب علماء و سخنان گويندگان ماست كه از شعر و ادبيات خالى نيست . ولى اين چه ربطى باوهام و خرافات و عقائد فاسدهء آنها دارد ؟ آيا اگر في المثل ما از كتاب « روح القوانين » منتسكيويا « جنگ و صلح » تولستوى يا « بينوايان » ويكتور هوگو يا فلسفه « كانت » يا فرضيه نسبيّت « انشتين » بدليل اينكه داراى مطالب ارزنده و قابل استفاده است ، تعريف كرديم ، بايد مذاهب آنها را كه يا يهودى و يا مسيحى بودهاند هم ستايش كنيم ، و پيرو مذهب آنها باشيم ؟ !
فردا كه پيشگاه حقيقت شود پديد * شرمنده رهروى كه عمل بر مجاز كرد
از اين گذشته بايد ديد غزالى ، محى الدين ، سنائى ، عطار ، مولوى ، سعدى و حافظ و سايرين كه دم از صوفيگرى و خانقاهنشينى زدهاند و صوفيه هم در مقام پاسخ بما آنها را برخ ما ميكشند ، آيا آنها معلومات و مقام ادبى و عرفانى خود را از خانقاه و چلهنشينى و ترك درس و بحث و شستن اوراق دفتر گرفتهاند ، يا در محضر علما و مدرسه آموختهاند ؟ آيا به اين گفته سعدى ايمان ندارند كه با صراحت ميگويد :
زاهد و عابد و صوفى همه طفلان رهند * مرد اگر هست بجز عالم ربانى نيست ؟
شكى نيست كه مشايخ صوفيه اگر دانشى داشتهاند ، از پاسداران شريعت و علماى دينى در مدارس گرفته ، سپس كه بر اثر طبع سركش و نفس هوا پرست به طرف خانقاه و بىبند و بارى كشانده شدند ، در لباس « طريقت » بمشتريان ديگر فروختند و گر نه همه ميدانند كه در خانقاه خبرى نيست . نه علمى و دانشى ، نه درسى و بحثى نه حلالى و حرامى و نه حسابى و كتابى « 1 »
هامش
( 1 ) براى اطلاع كامل از مرام و مشرب صوفيه و ارزش علمى و دينى مشايخ آنها طرز تفكر شيعه نسبت بصوفيه مطالعه كتابهاى تحفة الاخيار ، حديقة الشيعه ، عارف و صوفى جلوهء حق ، كشف الاشتباه ؛ حقيقة العرفان را بخوانندگان محترم توصيه ميكنيم .