مستشرقين انگليسى و علامهء مجلسى
« ادوارد برون »
شايد براى يك بار هم كه شده خوانندگان نام ادوارد برون انگليسى را شنيده باشند ، اين مرد از مستشرقين معروف است كه چندى در ايران توقف داشته و كتابها و رسائل بسيارى به فارسى و انگليسى در بارهء ادبيات ايران و اخلاق و آداب و اطوار زندگى ايرانيان نوشته و از اين رو در ميان ما مشهور و طرفداران زيادى پيدا كرده است .
شاهكار او « تاريخ ادبيات ايران » در چهار جلد است كه ميگويند : در مدت بيست سال نوشته و در آن از اوضاع ادبى و تاريخى و اجتماعى ايران از قديم الايام تا زمان خودش سخن رانده است . آراء و عقائد در بارهء اين مستشرق انگليسى و ايران دوستى او و زحمتى كه راجع بتاريخ ايران و اوضاع دينى و احوال رجال ملى و مذهبى ما كشيده ، مختلف است .
اغلب او را شخصى بيغرض و دوستدار ايران ميدانند . يكى از طرفداران سرسخت او مرحوم محمد قزوينى است كه در اروپا او را ديده و مدتى با هم مأنوس بودهاند .
ايشان در زمان حيات « برون » و بعد از مرگ او ، همه جا او را استاد خود خوانده و بشاگردى وى فخر مىكند ! نوشتههاى مرحوم قزوينى در بسيارى از مردم زود باور و فرنگى مآب كشور گل و بلبل مؤثّر واقع شده و طبعا جمعى بدون تعمّق و تتبّع در نوشتههاى برون ، بوى علاقمند شده و او را يك فرد بيگانه ، اما عاشق ايران و فرهنگ و تمدّن و همه چيز ايران معرفى كردهاند ! مرحوم قزوينى در مقالهاى كه بمناسبت فوت برون نوشته و جز و بيست مقاله ايشان ، و هم در اول جلد چهارم تاريخ ادبيات ايران ترجمه رشيد ياسمى چاپ شده است نامبرده را مردى خير انديش و بيغرض دانسته و مينويسد : « گمان ميكنم كم كسى از ايرانيان باشد كه استاد برون را نشناسد . زيرا كه خدمت او نسبت بايران منحصر بآثار ادبى او نبوده ، در عالم سياست نيز خدمات شايان به وطن ما نموده اما