على عليه السّلام پس از پيروزى در جنگ ، فرمان داد زخميها را به خانوادههايشان برسانند و اموال آنان را ، غير از اسلحه و اسب ، به ورثهء كشتگان بازگردانند . « 1 »
نكتهء بسيار مهم اينكه ، على عليه السّلام خاموش كردن فتنهء ناكثين ( سپاه جمل ) و قاسطين ( سپاه شام ) و مارقين ( خوارج ) را به دستورى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از پيش به او ابلاغ كرده بود ، انجام داد . روايات پرشمارى در كتب شيعه و سنى در اين باره به چشم مىخورد . « 2 » به همين دليل ابن حزم از جنگ نهروان و سركوب خوارج به دست على عليه السّلام به فتح بزرگ ياد كرده و آن را در شمار فتوحات برشمرده است . وى مىگويد : چرا اين فتح بزرگ نباشد ، درحالىكه مردم از قتل و غارت و وحشتى كه اين گروه در جامعه پديد آورده بودند ، نجات يافتند ؛ چرا اين فتح نباشد درحالىكه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به جنگ با اين گروه دستور داده بود . « 3 »
بر اين اساس على عليه السّلام هيچ گاه از اقدامات خود پشيمان نشد . چرا بايد على عليه السّلام از اقدام خود پشيمان شده باشد درحالىكه خوارج جماعتى ياغى و مقدسمآب بودند كه از اسلام تنها اذكارى را از بر كرده ، و امنيت جامعه را به خطر انداخته بودند ؛ چنانكه به زن باردار نيز رحم نكردند و به گونهاى فجيع شكم او را دريدند و فرزند او را نيز به همراه مادرش كشتند ؟
مؤلف مىكوشد با عبارات خود ، عواطف خواننده را تحريك ، و او را وادارد تا امام عليه السّلام را محكوم كند ؛ درحالىكه ناراحتى حضرت براى انحراف آنان بود ، نه اينكه از عمل خود پشيمان شده باشد . تعبير امام عليه السّلام اين است كه « چشم فتنه را
هامش
( 1 ) . احمد بن داوود دينورى ، الاخبار الطوال ، ص 211 .
( 2 ) . سعد بن عبد اللّه اشعرى قمى ، المقالات و الفرق ، به كوشش محمد جواد مشكور ، ص 11 ؛ حسن بن موسى نوبختى ، فرق الشيعة ، ص 14 ؛ محمد بن عبد الله نيشابورى ، المستدرك ، ج 3 ، ص 139 ؛ احمد ابن على خطيب بغدادى ، تاريخ بغداد ، ج 13 ، ص 187 ؛ يوسف بن عبد اللّه ، الاستيعاب ، ج 3 ، ص 53 ؛ على بن ابى الكرم ( ابن اثير ) ، اسد الغابة ، ج 4 ، ص 33 ؛ على بن ابى بكر هيثمى ، مجمع الزوائد ، ج 5 ، ص 186 ؛ محمد بن محمد ( شيخ مفيد ) ، الجمل ، ص 50 .
( 3 ) . جمل فتوح الاسلام ، رسائل ابن حزم ، ص 125 .