علماى شيعه بر اينكه امام هادى عليه السّلام برادر بزرگتر امام حسن عسكرى عليه السّلام ، يعنى ابو جعفر سيد محمد ، را پيشتر ، با اشاره و دلالت امام بعدى معرفى كرده باشد ، اتفاق نظر ندارند . از آنجا كه سيد محمد شايستگيهايى داشت ، شيعيان تصور مىكردند وى امام بعدى است . اما پس از درگذشت وى سه سال پيش از رحلت امام هادى عليه السّلام ، شيعيان با راهنمايى و دلالت امام هادى عليه السّلام از جانشينى امام حسن عسكرى عليه السّلام در امر امامت آگاه شدند . « 1 » از اين مسئله گاه با عنوان « بداء » در امر امامت ياد مىكنند ، اما با صرفنظر از اصل مسئلهء بداء ، و معنا و تفسير و دليل آن ، « 2 » بنابر روايتى از امام صادق عليه السّلام - كه بداء در هر چيزى ممكن است جز در نبوت و امامت - « 3 » مىتوان گفت اگر دربارهء امامت امام حسن عسكرى يا امام كاظم عليهما السّلام مسئلهء بداء مطرح شده ، نه به دليل تعيين سيد محمد يا اسماعيل به امامت ، بلكه به سبب تصور و توقع شيعه بوده است ؛ و به نظر مىرسد مؤلف نيز سخن خود را بر اين اساس استوار ساخته است . اما بر خلاف ادعاى وى ، دليل روشنى براى اثبات تعيين سيد محمد به امامت در دست نيست .
مؤلف در بخشى ديگر به رحلت امام عسكرى عليه السّلام پس از چند روز بيمارى اشاره مىكند . مؤلف ، تاريخ آغاز بيمارى را اول رجب سال 260 و رحلت امام عليه السّلام را هفت روز پس از آن دانسته است ، اما براى اين ادعا سندى ارائه نمىكند ؛ در حالى كه رحلت آن حضرت ، بنابر قول معروف ، روز هشتم ربيع الاول سال 260 رخ داده است . « 4 »
هامش
( 1 ) . محمد بن حسن صفار ، بصائر الدرجات ، ص 493 ؛ محمد بن يعقوب كلينى ، الكافى ، ج 1 ، ص 326 ؛ محمد بن نعمان ( شيخ مفيد ) ، الارشاد ، ج 2 ، ص 315 ؛ محمد بن حسن طوسى ، كتاب الغيبة ، ص 203 ؛ فضل بن حسن طبرسى ، اعلام الورى ، ج 2 ، ص 133 - 134 .
( 2 ) . ر . ك : محمد بن يعقوب كلينى ، الكافى ، ج 1 ، ص 146 ، محمد بن نعمان ( شيخ مفيد ) ، اوائل المقالات ، باب البداء ، ص 80 .
( 3 ) . محمد بن نعمان ( شيخ مفيد ) ، الفصول المختارة ، ص 309 ؛ على بن يونس عاملى ، الصراط المستقيم ، ج 2 ، ص 273 ؛ محمد باقر مجلسى ، بحار الانوار ، ج 37 ، ص 13 .
( 4 ) . محمد بن يعقوب كلينى ، الكافى ، ج 1 ، ص 503 .