بىبرنامگى و عدم جامعنگرى قيامها ، ناهماهنگى اعتقادى عناصر انقلابى ، سركوبهاى شديد دستگاه خلافت و كمبود نيروهاى انقلابى از جملهء دلايل ناكامى اين قيامهاست . امام هادى عليه السّلام نيز از همين روى ، عليه دستگاه عباسى قيام كرد . دلايل اين رويكرد ، بهطور خلاصه ، از اين قرارند : 1 . فراهم نبودن زمينهء لازم براى موفقيت ؛ 2 . تلاش براى پىريزى جامعهء بيدار ؛ 3 . حفظ مصالح كلى و دراز مدت جامعهء اسلامى .
ه ) مبارزات سياسى امام هادى عليه السّلام
اگرچه موقعيت براى قيام امام فراهم نبود ، ايشان به منظور هدايت و بيدار ساختن امت در جهت مبارزه با حاكمان ظالم ، اقداماتى انجام دادند كه از اين قرارند :
1 . به چالش كشيدن مشروعيت حكومت : امام با استفاده از هر فرصتى ، مشروعيت حكومت عباسى را به چالش مىكشيد و مسلمانان را از هرگونه همكارى با آنان بر حذر مىداشت . ايشان در پاسخنامهء محمد على بن عيسى كه از كاركنان دولت عباسى بود و دربارهء همكارى با آنان پرسش كرده بود فرمود :
« آن مقدار از همكارى كه به جبر و زور صورت گرفته اشكال ندارد و خداوند عذرپذير است ، ولى جز آن ناروا و ناپسند است » . « 1 »
2 . مبارزه با فقيهان دربارى : از جمله شگردهاى مردمفريبى خلفاى عباسى بهرهگيرى از فقيهان دربارى براى جلب اعتماد مردم و تظاهر به اسلامگرايى بود .
امام هادى عليه السّلام به مبارزه با اين هدف برخاست و با رويارويى با آنان ، به گونهاى ديگر ، مشروعيت حكومت را به چالش مىكشيد . « 2 »
3 . تقويت پايگاههاى مردمى : در موقعيتى كه اوضاع جامعه نگرانكننده بود و
هامش
( 1 ) . محمد بن حسن حر عاملى ، وسايل الشيعه ، ج 12 ، ص 137 .
( 2 ) . ر . ك : همان ، ج 18 ، ص 408 .