حكومت مخاطرهآميز بود . « 1 » بنابراين هارون با توجه به اين ملاحظات سياسى و براى حفظ حاكميت خود از روش سابق دست شست و از فشار سياسى و اجتماعى عليه امام كاست . امام رضا عليه السّلام نيز پس از مبارزات امام هفتم ، كه با سختيها و مصايب فراوان و تحمل سياهچالهاى هارون همراه بود ، و همچنين پس از تحركات خونين ديگر سادات ، مبارزهء خود را به گونهاى ديگر ادامه داد تا هم تجربهء پيشين در مدتى كوتاه تكرار نشده باشد و هم تكليف بر زمين نمانده باشد .
در اين دوران سادات به قيامها و شورشهايى عليه حاكميت دست زدند كه گاه شخصيت امام نيز پشتوانهء آنان بود ، و به سفارش او از ريختن خون شورشيان جلوگيرى مىشد . « 2 » از سوى ديگر ، وى به نشر بيشتر فرهنگ اسلامى و تصحيح فلسفهء سياسى و پرورش شيعيان روشنگر مىپرداخت .
پس از اين دوره ، در زمان حكومت مأمون ، حكومت به تاكتيك جديدى دست يازيد ، و امام نيز متناسب با وضع موجود فعاليتهاى سياسى خود را ترتيب داد . در اين دوره براى جلوگيرى از نفوذ بيشتر امام در جامعه ، حكومت تصميم گرفت محصولات فرهنگى تمدنها و فرهنگهاى ديگر را ترجمه ، و در جامعهء اسلامى منتشر كند ، تا هم اذهان مردم از پيگيرى مسئلهء خلافت و جانشينى پيامبر متوجه مسائل ديگرى شود ، و هم با ورود مسائل و عالمان جديد به جامعهء اسلامى ، اهميت و نفوذ علمى امام كاستى گيرد .
با همين هدف ، بيت الحكمه تأسيس و نهضت ترجمه آغاز شد و هستههاى علمى جديد و جلسات مناظرهء علمى پرشمارى برگزار گرديد « 3 » تا شايد موقعيت علمى امام تحت الشعاع قرار گيرد . اما امام از اين فرصت استفاده كردند و هرچه
هامش
( 1 ) . ابن بابويه قمى ( شيخ صدوق ) ، عيون اخبار الرضا ، ج 2 ، ص 226 .
( 2 ) . ابو الفرج اصفهانى ، مقاتل الطالبيين ، ص 358 .
( 3 ) . ر . ك : ابن ابى اصيبه ، عيون الاخبار ، ج 2 ، ص 143 ؛ ابن نديم ، الفهرست ، ص 339 و 341 ؛ احمد امين ، ضحى الاسلام ، ص 49 - 73 .