كند . اما بايد توجه داشت كه در آموزههاى شيعى از اين حديث با عنوان « امر بين الامرين » ياد مىكنند ، نه قدر . همچنين بايد توجه داشت كه در اين روايت در مقابل جبر ، واژهء تفويض به كار رفته است ، نه واژهء اختيار .
در واقع بنابر ترسيم دقيق امام عليه السّلام ، نظر نهايى شيعه در اين مسئله كه در يك سوى آن مجبور بودن كامل انسان ، و در سوى ديگر تفويض و واگذار شدن همهء افعال انسانى به او قرار دارد ، اعتقاد به نوعى اختيار است كه نه نافى آزادى انسان است و نه خداوند را به منزلهء مجبوركنندهء انسان در تمام اعمال خير و شر خود مىشناسد . « 1 »
11 . مسأله جانشينى اسماعيل
تعيين اسماعيل در مقام جانشين از سوى امام صادق عليه السّلام سخنى است كه اسماعيليه مدعى آناند و شيعيان امامى به هيچ روى آن را نمىپذيرند . آنان در عوض نصوص و تصريحات فراوانى را شاهد مىآورند كه در آنها امام عليه السّلام بر جانشينى امام موسى كاظم عليه السّلام تأكيد دارد .
مسئلهء جانشينى اسماعيل ، با گزارشهايى نيز كه از روش و منش اسماعيل در منابع تاريخى آمده است ، سازگارى ندارد . بنابراين گزارشها ، اسماعيل با گروههاى تندروى نشست و برخاست داشت كه مطرود امام عليه السّلام بودند . « 2 »
12 . « . . . كه امام جعفر [ عليه السّلام ] را امام پنجم مىدانستند . . . » . « 3 »
پيروان محمد بن اسماعيل امام جعفر صادق عليه السّلام را مانند شيعيان امامى ، امام ششم مىدانند ، و محمد بن اسماعيل را هفتمين امام و مهدى موعود . « 4 »
13 . « . . . عبد الله برادر اسماعيل را كه از مادر يكى . . . » . « 5 »
اين سخن كاملا اشتباه است . مسلّم است كه پدر عبد الله و اسماعيل امام
هامش
( 1 ) . براى مثال ، ر . ك : محمد باقر مجلسى ، بحار الانوار ، ج 48 .
( 2 ) . براى اطلاع بيشتر ، ر . ك : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، مقالهء « اسماعيل » .
( 3 ) . ترجمهء مدخل ، ص 289 از همين كتاب .
( 4 ) . براى اطلاع بيشتر ، ر . ك : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، مقالهء « اسماعيليه » .
( 5 ) . ترجمهء مدخل ، ص 290 از همين كتاب .