هشام بن حكم ، و محمد بن نعمان قابل تطبيق نيست . در اينگونه موارد بايد واژهء « متكلمان » را به كار برد .
از نظر تاريخى ، تا قبل از ابو يعقوب كندى ، كه در زمان امام حسن عسكرى عليه السّلام ( 260 ق ) مىزيسته است ، واژهء « فيلسوف » براى هيچ يك از دانشمندان مسلمان به كار نرفته است .
9 . « . . . محمد بن نعمان ملقب به شيطان الطاق . . . » . « 1 »
ابو جعفر محمد بن على بن نعمان ، از بزرگترين متكلمان پيرو امام صادق عليه السّلام است . دفاعيههاى پرشمار او از مذهب تشيع در كتب مختلف نقل شده است . او در محلهاى به نام « طاق المحامل » در كوفه به صرافى مشغول بود ، و در شناخت سكههاى سالم از معيوب به قدرى خبره بود كه اعجاب مردم را برمىانگيخت . از همين روى ، به كنايه ، او را « شيطان الطاق » مىخواندند . بعدها همين لقب دستاويز مخالفان او شد تا واژهء شيطان را به صورت نوعى مذمت براى او به كار برند ؛ اما در مقابل ، شيعيان او را « مؤمن الطاق » خواندند .
او از نظر كلامى ، به ويژه در باب توحيد ، كاملا به آموزههاى امام جعفر صادق عليه السّلام ايمان داشت ، و در كتب شيعى هيچگونه عقيدهاى كه نشاندهندهء نوعى نظام انسانانگارى خداوند ( تجسيم ) باشد ، از او مشاهده نمىشود ، و شيعيان انتساب اين نوع عقايد را به وى از جعليات دشمنان تشيع عليه او ، و براى مشوه جلوه دادن اصحاب امام عليه السّلام و بالتبع مكتب او دانستهاند . « 2 »
10 . « . . . مسئله قدر بين جبر و اختيار است . . . » . « 3 »
اين تعبير درست نيست . امام صادق عليه السّلام دربارهء جبر و اختيار مىفرمايد : لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين . نويسنده خواسته است به اين حديث شريف ، كه موضوع آن از مسائل مهم كلامى و مورد مناقشه در آن زمان بوده است ، اشاره
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . محض نمونه ، ر . ك : اسد حيدر ، الامام الصادق عليه السّلام و المذاهب الاربعه ، ج 2 ، ص 69 - 76 .
( 3 ) . ترجمهء مدخل ، ص 289 از همين كتاب .