نكرده بود ، اظهار پشيمانى كرد ، و در حالى عراق را ترك گفت كه سرزنش مردم عراق را براى خود خريده بود . « 1 »
« بروكلمان » نيز مىنويسد : امام حسن [ عليه السّلام ] مرد رزم نبود ؛ زيرا از اينكه با لشكريانش به دشمن حمله كند ، خوددارى ورزيد . « 2 » « هوكلى » نيز مىنويسد : امام حسن عليه السّلام به دليل تمايلى كه به صلح داشت مرد لايقى براى اين كار نبود ، و « ساكيس » نيز در بيان افراطى خود ، امام حسن عليه السّلام را سزاوار فرزندى على عليه السّلام ندانسته است ؛ چرا كه به زعم باطل اين مستشرق ، امام حسن عليه السّلام تنها در انديشهء هوسرانيهاى خود بود . « 3 » تحليل « دونالدسون » از روايات چنين است كه امام حسن عليه السّلام توان معنوى و عقلى لازم را براى رهبرى موفقيتآميز مردمش نداشت . « 4 » « فليپ حتى » همين سخنان را تكرار مىكند و خلافت امام حسن عليه السّلام را هرچند به انتخاب مردم و شرعى مىداند ، مىنويسد : او بيشتر نه به حكومت و ادارهء كشور ، بلكه به عياشى و خوشگذرانى تمايل داشت ! « 5 »
آنچه « ال . وچيا واليرى » در اين مقاله نوشته نيز دقيقا روگرفتى از مطالب و افكار همين مستشرقان است . با صرفنظر از اهداف و افكار اين مستشرقان ، به نظر ما نه تنها نمىتوان بر اين نوشتهها نام تحقيقات تاريخى نهاد ، حتى نمىتوان اين مطالب را رونويسى صحيح تاريخ ناميد ؛ زيرا دستكم دهها گزارش ديگر ، مخالف با اين مطالب در منابع وجود دارد ؛ ولى اين افراد بدون پاسخ به آن گزارشها ، تنها به گزينشهاى دلخواه خويش بسنده كردهاند .
در اين مقام ، نواقص و كاستيهاى مقاله او را در دو بخش كلى و جزئى برمىرسيم .
هامش
( 1 ) . هاشم معروف حسنى ، الائمه الاثنى ، ج 1 ، ص 542 .
( 2 ) . احمد محمود صبحى ، نظرية الامامة لدى الشيعة الاثنى عشرية ، ص 324 .
( 3 ) . همان .
( 4 ) . هاشم معروف حسنى ، الائمه الاثنى ، ج 1 ، ص 542 .
( 5 ) . همان .