و امير المؤمنين ( ع ) او را در سرعت سيرش از كوفه به مكه توبيخ فرموده و تعبير مىفرمايد :
او ( خاسر الحاج ) است و حيواناتى را كه مركبهاى حجاج بوده به مشقت مىاندازد و نماز را خفيف مىشمارد و او ( ينفر الصلاة ) كنايه از استخفاف به نماز است .
و به قنبر ( ره ) كه ورود او را بر حبهء كوفه به امام ( ع ) خبر داده فرموده : برو و او را طرد كن .
و حضرت امام صادق ( ع ) به مسمع فرموده : امير المؤمنين ( ع ) شهادت سائق الحاج را اجازه نمىفرمود . و اين شخص لا بد همان سائق الحاج است كه در زمان امير المؤمنين ( ع ) بوده .
و امام باقر ( ع ) فرموده : شهادت سائق الحاج قبول نمىشود زيرا او مركب خود را كشته و توشهء راه خود را تلف كرده و نفس خودش را بتعب و مشقّت انداخته و به نمازش استخفاف نموده است .
و شايد سائق الحاجى كه در زمان حضرت باقر ( ع ) بوده آن هم غير از آن شخصى است كه در زمان امير المؤمنين ( ع ) بوده است زيرا هر زمان امير حاج و حمله دار حجاج وجود داشته است و بعيد هم نيست همان شخص باشد كه در زمان امير المؤمنين ( ع ) بوده ولى ابو حنيفهء سائق الحاج غير از آن شخص است كه در زمان امير المؤمنين ( ع ) بوده و او مرد ثقه است و لا بد استخفاف او به نمازش به نحوى نبوده كه به عدالت وى صدمه رسانيده باشد چون در اصطلاح علماى اعلام و اصحاب جرح و تعديل معنى لفظ ( ثقه ) عبارت از وجود عدالت با ضابط بودن آن شخص است يعنى خبر و موضوعى را كه نقل مىكند از روى دقت و فهم نقل مىكند نه از روى سطحى و سادگى كه بعضى از اشخاص با اين كه عادل مىباشند ولى ضابط نيستند و زود باور بوده و هر چه بشنوند بدون دقت و تحقيق تصديق كرده و باور نموده و نقل مىنمايند و به جزئيات قضيه و عمق آن نمىرسند و به تحقيق نمىپردازند چنانچه جمعى از مؤلفين كتب نيز اين رويه را دارند .
و شيخ صدوق ( قدس سرّه ) روايت كرده از ايوب بن اعين گويد : شنيدم از وليد بن صبيح مىگفت : عرض كردم به امام صادق ( ع ) كه ابو حنيفه هلال ذى الحجّه را در قادسيه « 1 » رؤيت كرده و با ما عرفه را درك نموده و حاضر مىشود ؟ امام ( ع ) فرمود : ما لهذا صلاة ما لهذا صلاة .
معلوم مىشود ابو حنيفهء مذكور به هشت روزه از كوفه به مكه مىرفته است .
بعضى از علما احتمال داده كه مراد از ابو حنيفه در روايت صدوق ( ره ) ابو حنيفهء مشهور يكى از ائمهء چهارگانه سنّىهاست ولى اين احتمال صحّت ندارد ، گرچه ابو حنيفه وقتى كه در عبارات
هامش
( 1 ) . قادسيه از دهات اطراف كوفه است .