به بقيهء آن قصيده اطلاع نيافتهاند گويا چنين حدس زده مىشود در آن قصيده مثالب و مطاعن دشمنان اهل بيت و ظالمين بر خاندان رسالت را به نظم آورده و از ترس و خوف ستمكاران روزگار و از جهت تقيه آن قصيده را پنهان داشته و از بين رفته باشد شيخ علامهء متبحر واسع الاطلاع آقا شيخ محمد سماوى نجفى ( قدس سرّه ) نيز مىفرمود : كه هر چه تتبع نمودهام به بقيهء آن قصيده غراء اطلاع پيدا نكردهام چنانچه در بعضى از تأليفات خود نيز به اين مطلب اشاره فرموده است . « 1 »
نام دعبل محمد بن على بن رزين از اولاد بديل بن ورقاء صحابى است .
از اشعار دعبل خزاعى رضوان اللّه عليه است كه در مرثيهء سيد الشهداء ( ع ) گفته است :
جاءوا من الشام المشومة اهلها * بالشؤم يقدم جندهم ابليس
لعنوا ، و قد لعنوا بقتل امامهم * تركوه و هو مبضع محموس
و سبوا - فوا حزنى - بنات ( محمد ) * عبرى حوا سر ما لهنّ لبوس
تبا لكم ، يا ويلكم ، أرضيتم * بالنار ؟ ذل هنالك المحبوس
بعتم لدنيا غيركم ، جهلا لكم ، * عزّ الحياة ، و انّه لنفيس
هامش
- فرزند دعبل ، حسين شش مجلد ضخيم كه هر مجلد مشتمل بر سيصد ورقه بوده از اشعار والدش موجود بوده و علامهء متبحر آقا شيخ محمد سماوى ( ره ) اشعار دعبل را جمع كرده و هنوز خطى است و البته شيخ سماوى اگر آنها را از مصادر شيعه گردآورده از روى تحقيق و دقت است و آنچه دكتر محمد يوسف نجم ( الجامعة الاميركية بيروت ) در مقدمهء ديوان دعبل كه وى جمع كرده و گفته كه بايد در حذر شديد شد كه در مصادر شيعى بر اشعار زياده نموده و وضع كرده باشند ، كلام غلط و حرف هذيان است زيرا تحقيق و تثبت شيخ سماوى ( ره ) و ضبط و دقت وى مورد اطمينان و اعتماد عموم است چنانچه از شرحش بر قصيدهء ميميهء فرزدق رحمه اللّه به نام الكواكب السماوية كه در نجف به سال 1360 ه . ق در نجف طبع شده نمايان است چقدر در ضبط اهل اشعار آن قصيده دقت فرموده است .
و در عصر ما دكتر محمد يوسف نجم نامبرده بر حسب سليقه خود از اشعار دعبل جمعآورى كرده و در بيروت طبع شده به سال 1962 م و اديب اريب عبد الصاحب دجيلى خزرجى اشعار دعبل را جمع كرده و در سال 1382 ه . ق در نجف طبع كرده است و دكتر عبد الكريم اشتر مدرس در كليهء آداب در جامعهء دمشق نيز اشعار دعبل را با رويه و مذاق ويژهء خويش جمع كرده و در سال 1964 م طبع كرده است و بر غالب مجموعهها از اشعار دعبل مطلع شده و بر جمع و اطلاع خود بسيار اعتماد داشته و انتقادى نيز از ساير مجموعهها كرده و گويد : على ان فى بعضها - مثل مجموعة السماوى - روايات تصح الافادة منها و شعرا نقل عن مصادر شيعية مخطوطة ليس من السهل الوصول اليها فى الوقت الحاضر المقدمة ص 13 .
( 1 ) . ر . ك : ظرافة الاحلام تأليف شيخ سماوى ( ره ) ، ص 16 ، ط نجف ، 1360 ق ، و به دقت وى در ضبط قصيدهء عينيهء سيد حميرى ر . ك : ص 12 .