حالات مربوط به كبوتران رجوع شود به كتاب نظام البريد فى الدولة اسلامية تأليف دكتر نظير حسان سعداوى چاپ مصر سال : 1953 ميلادى و به ترجمهء فصلى از آن كتاب به مجلهء هنر و مردم شماره 112 - 113 ( 1350 ) ش ، ط تهران . كه به بسيارى از منابع تاريخى كبوتران نامهبر اشاره كرده است و كاملا قدمت استفاده از آنها را رسانيده و كهنسالى اين عمل را ثابت مىنمايد تا تصور نشود كه استفاده از كبوتران از زمان فاطميين روى كار آمده است چنانچه محدث نورى ( ره ) ادّعا فرموده است .
خبر قتل متوكل عباسى در سامرا به وسيلهء كبوتر به بغداد رسيده است « 1 » چه استبعاد دارد كه استفاده از كبوتران نامهبر در زمان معاويه و يزيد پليد وجود داشته « 2 » ولى چندان شهرت و اهتمام دربارهء آنها هنوز به كار نرفته بوده مانند زمان مهدى و معتصم عباسى و زمان فاطميين سازمان استخدام آنها به وجود نيامده است .
و ممكن است معدودى از كبوتران در دوران يزيد و در دربار وى وجود داشته باشد كه از آنها استفاده نمايند در صورتى كه چنانچه گذشت چينىها استفاده از كبوتران را از عربها در قرن هفتم ميلادى آموختهاند و مهدى عباسى در قرن هشتم ميلادى سازمان آنها را به وجود آورده معلوم مىشود عربها قبل از قرن هفتم در اين كار پيش قدم بودهاند تا براى استفاده از كبوتران بازرگانان اسلامى همراه خودشان به چين بردهاند .
محفوظ داشتن انساب كبوتران و ثبت در دفاتر مخصوص دولتى شاهد صادق است كه استفاده از كبوتران نامهبر سابقهء زمانى داشته تا خواستهاند با مرور زمان انساب آنها از بين نرفته و محفوظ و معلوم باشد .
در كتاب تفسير منسوب به حضرت امام حسن عسكرى ( ع ) كه محدث نورى ( قدس سرّه ) آن را معتبر دانسته و در تأليفات خود خصوصا در مستدرك الوسائل از آن نقل مىكند - گرچه نگارنده آن تفسير را مانند فقه الرضا ( ع ) « 3 » كه محدث نورى ( ره ) در خاتمهء مستدرك الوسائل در اثبات اعتبار آن بسيار كوشيده و قدم مبارز و جدى برداشته مجعول دانسته و به هيچ كدام اعتماد ننموده و اعتبار قائل نيستم مگر آنچه از مطالب تفسير نامبرده مسندا به امام ( ع ) رسيده و نقل كرده باشند چون در آن تفسير بعضى از مطالب كه از امام ( ع ) نقل شده ممزوج و خلط كردهاند و همهء آنها را به امام ( ع ) نسبت دادهاند - در آن تفسير به وجود كبوتر نامهبر در دوران
هامش
( 1 ) . شرح قصيدهء ابو فراس همدانى ( ره ) ص 208 ، ط سال 1319 ه . ق و منابع و مصادر ديگر .
( 2 ) . آنچه بعدا تحقيق خواهد شد وجود كبوتر نامهبر را در دوران يزيد روشن خواهد كرد .
( 3 ) . به تعليقات آخر كتاب مراجعه شود .