صفين ، شش ماه و سيزده روز فاصله بود . شايد مقصود مسعودى ذكر مدت ميان دخول على ( ع ) به كوفه و انتهاى جنگ بوده است . آن حضرت در دوازدهم رجب از بصره خارج و در پايان همان ماه به كوفه داخل شد و بدين ترتيب در فاصلهء هجده روز مسافت ميان اين دو شهر را طى كرد و اگر قطع اين مسافت در زمانى كمتر از اين صورت گرفته ، آن حضرت در ماه شعبان و رمضان در كوفه مانده و در شوال يا اواخر رمضان از كوفه به سمت صفين حركت كرده و در ذىقعده به آن مكان رسيده و جنگ در سيزده صفر پايان يافته كه با اين حساب ، شش ماه و سيزده روز به طول انجاميده است .
خلاصه آنكه در جمادى الآخر سال 36 هجرى جنگ جمل روى مىدهد و در دوازدهم رجب همين سال ، على ( ع ) از بصره به جانب كوفه راهى مىشود و در آخر ماه رمضان يا اول شوال از كوفه به سمت نخيله و در پنجم يا ششم شوال از نخيله به طرف صفين حركت مىكند و در ماه ذىقعده به آن محل مىرسد . جنگ نيز در ابتداى ماه ذى حجة سال 36 آغاز مىشود ( ابن اثير و غير او اين قول را گفتهاند ) و تا پايان اين سال ادامه مىيابد . سپس هر دو گروه ، در ماه محرم سال 37 دست از جنگ مىشويند و سپس در اول ماه صفر دوباره و با شدت بيشتر جنگ را آغاز مىكنند تا آنكه در سيزدهم اين ماه ، ميان آنان صلح مىشود .
در مروج الذهب گفته شده است : چند روز به پايان ماه صفر سال 37 هجرى بود كه صلح انجام گرفت . همچنين عدهاى گفتهاند : وقوع صلح پس از ماه صفر همين سال بوده است .
در همين كتاب ، در جاى ديگرى ، آمده است : صلحنامه در چند روز به پايان ماه صفر نوشته شد . و حكمها در ماه شعبان سال سى و هفت هجرى با يكديگر ديدار كردند . اين سخنانى بود كه گروهى از مورخان دربارهء تاريخهاى اين واقعه ، گفته بودند .
همچنين گفتهاند اين واقعه در سال سى و هشت هجرى ، روى داد و اين قول مسعودى كه ديدار حكمين را در سال سى و هشت ذكر كرده با آن منطبق است . آنچه طبرى از واقدى حكايت كرده كه اجتماع حكمين در شعبان سال سى و هشت بود يا اجتماع حكمين بيش از يك سال به طول انجاميد ، بعيد به نظر مىرسد .
نصر بن مزاحم در كتاب صفين گويد : آنان پس از رسيدن على ( ع ) به صفين ، به مدت سه ماه ، در ماههاى ربيع الثانى و جمادى الاولى و جمادى الآخر ، با يكديگر به مراسله پرداختند .
اين سخن اقتضا دارد كه رسيدن آنان به صفين در اواخر ربيع الاول بوده باشد . اين قول با سخنى كه قبلا ذكر شد كه رسيدن آنان به صفين در اواخر ذىقعده بوده مخالفت دارد ضمن آنكه با آن نيز مطابقت ندارد . زيرا بنابر قول نصر بن مزاحم ، شروع اين جنگ در سال سى و شش هجرى بوده است نه سالهاى سى و هفت يا سى و هشت . زيرا اگر شروع اين جنگ را در سال سى و شش بدانيم ، پس جنگ جمل بعدا صورت نگرفته و اگر آن را در سال سى و
سيره معصومان ( فارسي ) — صفحة 539
مساهمون: على حجت كرمانى
ص٥٣٩