نمودند . بعد از آن منادى فرمود كه مردم از مكه بيرون روند و خود خانهء كعبه را طواف كرد و وداع نمود و از مكه بيرون آمد و رو به جانب مدينه آورد و همراه آن سرور - صلّى اللّه عليه و آله - صد و بيست و چهار هزار كس بودند و در خدمت پيغمبر منزل به منزل نزول و ارتحال مىنمودند تا به موضعى كه آن را جحفه گويند ، رسيدند و در آنجا منزلى است كه واقع است در اثناى طريق كه آن را غدير خم خوانند ، آنجا فرود آمدند و نماز به جماعت گزاردند ، و اين منزل بر سر چهار راهى است كه مردم از آنجا متفرق به اطراف عالم مىشوند . جبرئيل آمد و گفت : يا رسول اللّه ! حق سبحانه و تعالى تو را سلام مىرساند و بعد از سلام مىفرمايد كه هيچ پيغمبرى در دنيا جاويد نمانده و اجل تو نزديك آمده تبليغ احكام من كردى اما آنچه در حق على فرموديم به جا نياوردى و از قوم ترسيدى و از اهل نفاق احتراز نمودى و در تبليغ اين امر تأخير فرمودى ، حالا برسان آنچه به تو رسانيديم در حق على بن ابى طالب و اگر نرسانى ، رسالت خداى را به اتمام نرسانيده باشى ، مترس و از اين قوم انديشه مدار و از كلام بارى تعالى اين آيت وافى هدايت خواند :
يا أَيُّهَا الرَّسُول بَلِّغ ما أُنْزِل إِلَيْك مِن رَبِّك وَ إِن لَم تَفْعَل فَما بَلَّغْت رِسالَتَه
« 1 » . جمعى از هر طرف روى به راه آورده بودند . پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله - كس فرستاد و همه را به حضور خود خواند و بلال را امر فرمود تا منادى كرد كه الصّلاة الجامعة . خلايق از هر طرف در حوالى و نواحى آن سرور جمع شدند و ازدحام نمودند و آنجا درختى چند بود ، بفرمود تا زير درختان را پاك كردند و سنگى چند بر هم نهادند و بر بالاى آن از پالان شتران منبرى ساختند و از پلاس و لباس آن منبر را پرداختند . آن حضرت بر آنجا برآمد و خطبهء غرّا بخواند و در آن خطبه خلق را به وحدانيت خدا و فرمانبردارى او و اوامر و نواهى حق - جل و علا - نصيحت فرمود . بعد از آن گفت : اى جماعت حاضران ! و اى گروه ناظران ! بدانيد و آگاه باشيد كه مرا به عالم بقا خواهند برد و من اجابت دعوت :
اللَّه يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلام
« 2 » نمودم و هيچ پيغمبرى از سراچهء دنيا
هامش
( 1 ) - مائده 5 / 67 .
( 2 ) - يونس 10 / 25 .