جاهدتم فى اوّله ؟ » عبد الرحمن گفت : « آرى ، اما اين آخر الزمان چه زمانى است ؟ » عمر گفت : « زمانى كه بنى اميه ، حاكمان و بنى مغيره ، وزيران باشند . » « 1 »
در روايت ديگرى آمده است كه عبد الرحمن در پاسخ عمر گفت : « اين آيه در ميان تعدادى از آيات قرآن حذف شد و از بين رفت . » « 2 » البته ممكن است ادعا شود كه قسمت افزوده شده ، در صدد بيان تفسير آيه است و جزء قرآن نمىباشد ، در اين صورت بايد گفت : ما نيز معتقديم كه جهاد ، همان گونه كه در صدر اسلام و براى انتشار دين لازم بود ، پس از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيز لازم است و بايد براى تأويل قرآن جهاد كرد ، اما ظاهر روايت ، گوياى حذف اين بخش ، از قرآن است ، نه آنكه در مقام تفسير مىباشد . درباره مطلب فوق و جهاد در راه تأويل قرآن ، رواياتى است از جمله روايتى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كه ايشان فرمودند : « إنّ منكم من يقاتل على تأويل هذا القرآن كما قاتلت على تنزيله ، از ميان شما كسى است كه در راه تأويل قرآن مىجنگد ، همانطور كه من براى نازل شدنش جنگيدم . » راوى گويد : « در ميان ما ، ابو بكر و عمر نيز بودند و ما سر مىكشيديم ( تا ببينيم او چه كسى است ) . حضرت فرمودند : « او ، وصله كننده نعلين است » كه مراد حضرت ، على عليه السلام بود . ما رفتيم تا اين مژده را به على عليه السلام بدهيم ، اما گويا خود ايشان حرفهاى رسول خدا را شنيده بود . » « 3 »
حذف آيه « واديان »
در روايات سنّيها آمده است كه ابو موسى اشعرى به دنبال قاريان بصره فرستاد . سيصد نفر از قاريان نزد وى آمدند . ابو موسى به آنها گفت :
هامش
( 1 ) . الدرّ المنثور ، ج 4 ، ص 371
( 2 ) . كنز العمال ، ج 2 ، ص 567
( 3 ) . مسند احمد ، ج 3 ، ص 33 و نيز ر . ك . مجمع الزوائد ، ج 5 ، ص 186 و ج 9 ، ص 133 و كنز العمال ، ج 7 ، ص 326