همين امر موجب شد كه اولا قرآن تدوين نشود ، دوم آنكه خداوند قرآن را به لهجههاى مختلف نازل نمايد تا مشكلى براى مردم پيش نيايد ، همانطور كه در احاديث مربوط به اين مسأله گذشت . اما اين ادعا ، يعنى ادعاى بى سوادى توده مردم ، به طورى كه مانع تدوين كتاب الهى شود ، از پايه بى اساس است و شواهدى بر خلاف اين مطلب وجود دارد كه در اينجا به آنها اشاره مىنماييم :
1 . در قرآن كريم ، خداوند به مردم امر فرموده است كه هنگام وام گرفتن ، آن را بنويسند . ( بقره : 282 ) آيا مسأله كتابت قرآن از اهميت كمترى بر خوردار است ؟ و آيا در زمانى كه همه بى سواد هستند خداوند به كتابت وام امر مىكند ؟ به يقين ، اهميت كتابت قرآن بسيار بيشتر است و همين اقتضا مىكرده كه نوشتن آن رايج باشد تا از اختلاف در آن جلوگيرى شود .
2 . به گواهى تاريخ ، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ديوان ادارى تأسيس فرموده بودند و اسامى مسلمانان و مجاهدان را در آن مىنوشتند و همين امر گوياى رواج كتابت بود . حذيفه مىگويد : « ما به دستور رسول خدا اسامى كسانى را كه مسلمان شده بودند نوشتيم و تعداد آنها به 1500 نفر رسيد . به خود گفتم : آيا در حالى كه ما 1500 نفر هستيم بايد بترسيم ؟ . . . « 1 » و روايت شده است كه كاروانى از بجيله « 2 » خدمت آن حضرت رسيدند . ايشان دستور دادند اسامى آنها نوشته شود و از قبيلهء احمس ابتدا گردد . « 3 » اين روايات ، علاوه بر دلالت بر رواج كتابت در عهد رسول گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ، گوياى وجود ديوان ادارى در زمان آن حضرت نيز بوده است ، بنا بر اين با روايات فوق كه سنّيها روايت كردهاند ، اين ادعا نيز كه عمر نخستين تأسيس كننده ديوان ادارى در اسلام بوده است رد مىشود .
هامش
( 1 ) . صحيح بخارى ، ج 4 ، ص 33
( 2 ) . بجيله : قبيلهاى در يمن
( 3 ) . هيثمى ، مجمع الزوائد ، ج 10 ، ص 48 . البته در روايتى به جاى « اكتبوا » ، « اكسوا :
بپوشانيد » آمده است . ر . ك . مسند احمد ، ج 4 ، ص 351