گردانيد ؛ واوست روح أعظم وخليفة اللّه الأكبر وهمان است كه از رسول خدا - صلى اللّه عليه وآله - منقول است كه « ما خلق اللّه خلقا أعظم من الروح » وآن جوهري است نوراني كه جوهريت آن مظهر ذات متجليّه در عالم ظهور است ؛ ونورانيت أو مظهر علم أزلي اوست ؛ وبه اعتبار جوهريت به نفس واحده موسوم است ودر قول حق تعالى كه
خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ
مذكور ؛ وبه اعتبار نورانيت به عقل اوّل مسمّى است ؛ ودر حديث « أوّل ما خلق اللّه العقل » مذكور است ؛ وبه اعتبار آنكه در ميان حدوث وقدم متوسّط است ، دو جنب دارد واز جنب أيسر أو نفس كلّيه خلق شده است واز آن منفصل گرديد مثل انفصال جزء از كلّ بر سبيل مجاز ؛ ودر ميان آن دو ميل وتجاذبى كه جنس را به جنس مىباشد به هم رسيد ، مثل آنكه در ميان آدم وحوّا واقع شد وقضاى الهى به ازدواج اين دو جارى گرديد ونتاج از ايشان ظاهر گرديد وذكورت از روح است وانوثت از نفس .
زيرا كه از روح تأثير وفعل است واز نفس تأثّر وانفعال ؛ وكائنات به ترتيب از ايشان متولّد گرديد هر يك بعد از ديگرى تا آنكه به آخر مولودات كه نوع انسان است ، رسيد ؛ وبه جهت آنكه در آنجا دايرهء وجود منطبق گرديد بر بدايت خود ، صورت روح ونفس كه در بدايت بودند ، ظهور نمود وبر ذكورت وانوثت حيواني ، ذكورت وانوثت انساني افزود . براي آنكه صورت روح ونفس در أو جلوه نمود واختصاص أو به عقل علامت ظهور آن است به انسان بخصوصه ؛ واوّل كسى از اين نوع كه صورت روح در أو ظاهر شد ، آدم - عليه السلام - بود واوّل كسى كه صورت نفس در أو ظاهر گرديد حوّا بود كه از آدم - عليه السلام - خلق شده بود واز ازدواج ايشان ذريّه به هم رسيد ، مثل آنكه كائنات از روح ونفس متولّد گرديد . پس در هر شخص انساني ، صورت روح ونفس ظاهر گرديد .
وبعضي اعلام را به زبان فارسي كلامي است كه خالى از عذوبت نيست وآن اين