« قدم » و « زمان بيكرانه » برايش مشكل مىنمايد ؛ وآن كه به قدم عالم اعتقاد دارد ، بدين جهت است كه « حدوث » و « زمان كرانمند » را قابل تصوّر نمىيابد . بعبارت ديگر ، اعتقاد به حدوث عالم واعتقاد به قدم عالم ، هر دو ، اعتقادي سلبى هستند نه ايجابي ؛ ومنشأ اين اعتقاد سلبى ، آن است كه تصوّر طرف مقابل مسأله بصورت ايجابي براي صاحب اعتقاد ، امرى سخت يا ناممكن است .
امّا بگمان ما ، هر يك از اين دو اعتقاد ، ناشى از افتادن در دام مغالطهاى شبيه به مغالطهء « عدم الدّليل دليل العدم » است ؛ اگر ما از تصوّر يكى از « حدوث » و « قدم » ناتوان مانديم ، منطقا حقّ نداريم تحقّق طرف ديگر را نتيجة بگيريم : « عدم الوجدان لا يدلّ على عدم الوجود » . بدينسان ، چنين مىنمايد كه حدوث يا قدم جهان بيشتر شبيه به يك « راز » است تا يك « مسأله » ؛ رازي است كه مىتوان در آن تأمّل ورزيد ، نه مسألهاى كه بتوان آن را حلّ كرد .
* * *
رسالة في الحدوث ( حدوث العالم ) — صفحة مقدمه 22
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمه ٢٢