نقد صوفي نه همه صافي وبيغش باشد * اى بسا خرقه كه مستوجب آتش باشد « 1 »
عز الدّين محمود كاشاني ( متوفّاى 735 ه . ق ) با زبان نكوهش از متشبّهان به صوفيان سخن راند وآنها را أهل حقيقت نشناخت . « 2 »
أوحد الدّين مراغى ( متوفاى 738 ه . ق ) چنين گفت :
پير شيّاد دانه پاشيده * گرد أو چند ناتراشيده
ريش را شانه كرده پرّه زده * سركه بر روى نان وتره زده
پنج شش جا نشانده حلقهء ذكر * سر خود را فرو كشيده به فكر
تا كه مىآورد ز در خوانى ؟ * يا كه سازد برنج وبريانى ؟ « 3 »
قابل ذكر است كه ، اوّلا صدرا اين رساله را فقط در ردّ وقدح صوفيان نادان وبيدين ننوشته ، بلكه از فقيهان رياكار ودنيا دوست وناپارسا نيز خرده گرفته ومذمّتشان كرده است ، كه البتة اين هم تازگى ندارد ومخصوص صدرا واين رساله نيست ؛ ثانيا بهمان شدّت وحدّتى كه از تصوّف دروغين وصوفيان وپشمينه پوشان ظاهرساز وفريبكار وخانقاهنشينان دروغپرداز ببدى وزشتى نام برده ، عرفان راستين را ستوده واز صوفيان صادق وديندار مدح وستايش كرده است . از اينجاست كه گفته شده : « وامّا كتاب كسر أصنام الجاهليّة ، نظر حكيم به متدلّسين ومتشبّهين است به صوفيّه ، متفقّه وحكما . وكتاب كسر أصنام الجاهليّة في كفر جماعة الصوفيّة افتراست ، بل في مدح جماعة الصوفيّة الحقّة » . « 4 »
ارزش أدبي : شكّى نيست كه ملّا صدرا ، در زمينههاى فلسفي ، عرفانى وديني ، از
هامش
( 1 ) ديوان ، ص 135 .
( 2 ) مصباح الهداية ومفتاح الكفاية ، ص 6 .
( 3 ) مثنوى جام جم ، ص 642 .
( 4 ) طرائق الحقائق ، ج 1 ، ص 182 .