« لا جبر ولا تفويض » واز زين الفقهاء أبو حنيفة نيز نقل شده كه گفته است : « اكره الجبر ولا قول بالقدر وأقول قولا بين قولين » وبه دنبال آن مىافزايد . . . گويا أبو حنيفة اين قول را از جعفر بن محمد عليهما السلام گرفته باشد . » « 32 »
اگر كسى بگويد عامري كه أبو حنيفة را « زين الفقهاء » ناميده مذهب شيعي داشته است به دليل آنكه آزادى اراده را كه در مذهب أبو حنيفة بوده در أصل از أو سلب كرده وبه امام جعفر صادق ( ع ) نسبت داده است ، در پاسخ اين نتيجهگيرى شتابزده گوييم : اگر عامري شيعي بود هرگز نمىگفت : گويا أبو حنيفة اين قول را از جعفر صادق ( ع ) گرفته ، بلكه به طريق جازم مىگفت كه أو اين مطلب را از امام جعفر صادق ( ع ) گرفته است . « 33 » به هر حال از نظر ما اين سخن عامري كه قول أبو حنيفة به اختيار را مأخوذ از امام جعفر صادق ( ع ) مىداند دليل بر حنفي بودن اوست ، زيرا آشنايان به روش امام أهل رأى - أبو حنيفة - با شيوهء اخذ أو مأنوساند . از طرفي محقّقان دربارهء امام جعفر صادق ( ع ) گفتهاند كه « أو در حديث حجّت است وبسيارى از أحاديث أهل سنّت با احترام تمام به أو اسناد داده شده » « 34 » و « أبو حنيفة ومالك بن انس وواصل بن عطا وشخصيتهاى ديگر از محدّثان أهل سنّت از ايشان حديث روايت كردهاند . » « 35 » ونظريهء شخص ايشان را در مسألهء قدر متوسّط ميان جبر واختيار دانستهاند . « 36 »
بنا بر آنچه گذشت ، چون برخى از محققان قولي از امام جعفر صادق ( ع ) ، دربارهء مسألهء قدر نقل كردهاند ، شاگردان ايشان آن قول را روايت كردهاند وصرف روايت نظريه واحتمال اخذ أبو حنيفة از امام جعفر ، بنا بر قول عامري ، نمىتواند دليلي بر شيعي بودن عامري باشد وبنا بر اين مذهب عامري حنفي است .
از جهت أصول دين نيز عامري در يك محيط سنّى پرورش يافته است ، پدر أو فقيه وقاضى بوده است ، اما أستاذ أو چنان كه پس از اين دربارهء أو سخن خواهيم گفت - أبو زيد بلخى - ابتدأ امامي بوده وبعدا از معتزله جانبدارى كرده است . وبلخ نسبت به مذهب حنفي متعصّب بوده است ، « چنان كه نويسندهء كتاب فضائل بلخ كه آن را در 610 ه تأليف كرده است گويد : از جمله ويژگيهاى بلخ آن است كه أهل آن مسلمان وهمگى پيرو مذهب سنّت وجماعت بودهاند ودر دفاع از مذهب سنّى وتمسّك بدان گفتهاند : هنگامى كه يكى از واليان فرمان داده است كه در
هامش
( 32 ) . أبو الحسن عامري ، انقاذ البشر من الجبر والقدر ، فروتر ، ص 232 .
( 33 ) دليل نويسنده بسيار ضعيف است . - م .
( 34 ) . هاجسون ، « جعفر الصادق » ، در دائرة المعارف الاسلامية ، ج 12 ، ص 56 .
( 35 ) . همان ، ص 57 .
( 36 ) . همان ، ص 58 .