پيوسته بودند دستگير كند واز خواصّ وكاتبان ديوان نيز جمعى را فرو گرفتند وأموال ايشان را مصادره كردند وهمه را به قتل رساندند . » « 261 » وأبو الحسن در سراسر خراسان به تعقيب وقتل قرامطه پرداخت تا در همهء خراسان وما وراء النهر از ايشان يك تن بر جاى نماند وأهل آن مذهب چنان به زمين فرو رفتند كه اثرى از آنها بر زمين نماند . » « 262 »
در أواخر قرن چهارم ، با فرو ريختن أركان دولت سامانى ، مذهب قرمطى باز هم در خراسان شيوع يافت تا آنجا كه أبو على سيمجور نيز « در خفا » « 263 » به مذهب ايشان درآمد . دعوت كنندهء أو أبو القاسم حسن بن علي ملقب به دانشمند بود ، تا بكتوزون صاحب جيش سامانى در نيشابور بر أو غلبه يافت وأو را به قتل رساند وكس ندانست كه وى را در كجا دفن كردند . « 264 »
با اين حال ، أهل مولتان ومكران وبعضي بلاد ديگر همچنان إسماعيلي بودند وبه خليفهء فاطمى اعتقاد داشتند .
شك نيست كه جنبش اسماعيليه با ابعاد گستردهاى كه در خراسان وما وراء النهر داشت ، آثار عميق وماندنى در أفكار وعقول مردم ، بويژه متكلمان وفلاسفه وأدبا وفقها ، بر جاى گذاشت . ديديم كه متكلمان خراسان وما وراء النهر در ردّ عقايد ايشان چيزها نوشتند وأمثال محمد بن زكرياى رازي با داعى بزرگ ايشان به مناظره برخاست واخبار مربوط به مناظرهء فقهاى خراسان با نخشبى را نيز از قول مورّخان شنيديم . از مجالس علمي واليان خراسان بويژه أبو الحسن سيمجور كه از مخالفان سرسخت قرامطه بود نيز ياد كرديم وبديهي است كه در چنين مجالسى از أفكار وآراء اين فرقه سخن به ميان مىآمده است ، اكنون در صدد آنيم كه معلوم كنيم اين مذهب وفلسفهء آن چه آثاري در فيلسوف أبو الحسن عامري داشته است ؛ امّا قبل از ورود در أصل موضوع ، ناگزير از ذكر چند نكتهايم :
نخست اينكه ، اسفراينى در كتاب التبصير في الدّين وبغدادي در الفرق بين الفرق ارتباطي بين مذهب إسماعيلي با مذهب مجوسي وصابئى يافتهاند . بغدادي گويد : « مورخان برآنند كه بنيانگذاران مذهب باطني از أولاد مجوس بودهاند . . . واضعان اصلى اين مذهب پايههاى اعتقادي آن را چنان نهادهاند كه هر كس آن را قبول كند در باطن به برترى أديان مجوس گرايش مىيابد . . . ايشان قرآن وسنتهاى پيامبر عليه السلام را بر أساس مذهب خود تأويل كردند » « 265 » سپس مىافزايد : « آنچه قول ما را تأييد مىكند اين است كه روى زمين مجوسيى
هامش
( 261 ) . نظام الملك ، سياست نامه ، ص 252 .
( 262 ) . همان ، ص 253 .
( 263 ) . بغدادي ، الفرق بين الفرق ، ص 293 .
( 264 ) . بغدادي ، الفرق بين الفرق ، ص 293 .
( 265 ) . بغدادي ، الفرق بين الفرق ، ص 285 .