به اوست با تفصيل بيشتر سخن خواهيم گفت .
پادشاهان سامانى به دانش دوستى وبزرگ داشتن دانشمندان معروفاند ورسم ايشان چنان بود كه « در شبهاى جمعهء ماه رمضان در حضور پادشاه ميان أهل علم ونظر ، مجالس مناظره برپا مىداشتند . ابتدأ پادشاه مسألهاى را مطرح مىساخت وهر يك از عالمان وصاحبنظران دربارهء آن اظهار نظر مىكردند . . . وايشان به مذهب حنفي متمايل بودند . . . [ و ] بزرگترين وپارساترين فقيه بخارا را اختيار مىكردند وبر حسب رأى أو حكم صادر مىكردند ، مانند شيخ بزرگوار امام محمد بن الفضل . « 66 » حتى چنان بود كه مردم امام بعد از أو را به پادشاه معرفى مىكردند ودر انتخاب أو نظر مىدادند . آيا به ياد نداريد پيشنهاد مردم را دربارهء الحاكم الإمام محمد بن يوسف كه فقيهترين مردم وباتقواترين فقيهان بود » . « 67 »
پس از اين در هنگام سخن از أوضاع فرهنگى خراسان بيان خواهد شد كه رفتار آزادمنشانهء شاهان سامانى وعدم تعصب ايشان در جانبدارى از يك عقيدهء خاص موجب يك جنبش فرهنگى وسيع ومترقى گرديد ودر زمينهء علم حديث وفقه وتفسير وعلم كلام سنّى ( ماتريدى ) وشيعي ( إسماعيلي وقرمطى ) وبرخورد عقايد وآراء گوناگون نهضتى عظيم به وجود آمد . اين برخورد آزادانهء أفكار وعقايد ، بويژه در عهد أمير نصر بن أحمد ( 331 - 301 ه ) وگسترش علوم وآراء گوناگون ، بدون شك در تكوين انديشههاى فلسفي أبو الحسن عامري وتربيت علمي - فلسفي أو بسيار مؤثر واقع شد . چنان كه مجالس علمي ومناظراتى كه أمير نوح بن نصر ترتيب مىداد اثر عميقى در پرورش روحي وفكرى أو داشت .
از اين گذشته اصرار پادشاهان سامانى بر اينكه همواره وزراى خويش را از بين دانشمندان واديبان وفقيهان انتخاب كنند خود حركت فرهنگى را رونق مىبخشيد وبدين ترتيب شهر بخارا مركز فرهنگى عالم اسلام بود در شرق بلاد اسلامى ، ودر سايهء همين اميران ووزيران با فرهنگ بود كه عامري فيلسوف مانند دهها عالم وأديب وشاعر ديگر پرورش يافت .
چون أمير نوح ملقب به « حميد » وفات يافت « فرزند أو نصر را به پادشاهى رساندند » « 68 » ، ليكن پس از يك روز أو را خلع كرده برادرش عبد الملك بن نوح ( 350 - 343 ه ) را به پادشاهى انتخاب كردند وپس از وى منصور بن نوح ( 366 - 350 ه ) سلطنت يافت و « وزير أو أميرك بلعمى بود وپس از أو أبو جعفر أحمد بن حسين عتبى ، وبار ديگر بلعمى وباز بعد از أو عتبى .
و
هامش
( 66 ) . اين شخص همان أبو الفضل محمد بن أحمد بن الفضل است كه به الحاكم الجليل شهرت دارد ووزير نوح أول ( 335 - 331 ه ) بود .
( 67 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 339 .
( 68 ) . همان ، ص 338 .